🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:37:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जया

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जया

अर्थ: दुर्गा

संस्कृत: अम्ब्वरणिः · पर्याय: जयन्ती, तर्कारी, नादेयी, वैजयन्तिका

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. जा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. जया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. जया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. जय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. जया (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. जय (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जया (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजयाजयेजयाः
द्वितीयाजयाम्जयेजयाः
तृतीयाजययाजयाभ्याम्जयाभिः
चतुर्थीजयायैजयाभ्याम्जयाभ्यः
पञ्चमीजयायाःजयाभ्याम्जयाभ्यः
षष्ठीजयायाःजययोःजयानाम्
सप्तमीजयायाम्जययोःजयासु
सम्बोधनहे जयेहे जयेहे जयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जया
जया
jayā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अरणी (जयन्ती) के नाम (2.4.65) जयन्ती · तर्कारी · नादेयी · वैजयन्तिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जया १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दुर्गा का एक नाम ।
२. पार्वती क ा एक नाम ।
३. हरी दूब ।
४. अरणीं नामक वृक्ष ।
५. जयंती या जत का पेड़ा ।
६. हरीतकी । हड़ा ।
७. दुर्गा की एक सहचरी का नाम ।
८. पताका । ध्वजा ।
९. ज्योतिष शास्त्र के अनुसार दौनों पक्षीं की तृतीया, अष्टमी और त्रयोदशी तिथियाँ ।
१०. सोलह मातृकाऔ में से एक ।
११. माघ शुक्ल एकादशी ।
१२. एक प्राचीन बाजा जिसमें बजाने के लिये तार लगे होते थे ।
१३. जया पुष्प । गुड़हल का फूल । अड़हुल ।
१४. भाँग ।
१५. शमीवृक्ष । छौंकर ।
जया २ वि॰ [सं॰] जय दिलानेवाली । विजय करानेवाली । उ॰— तीज अष्टमी तेरसि जया । चौथी चतुरदसि नौमी रखया ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जया (आ), f. Sesbania aegyptiaca, L.
Premna spinosa or longifolia, L.
Terminalia Chebula, L.
नील-दूर्वा, L.
for जपा, Kathās. lxvii, 32
N. of a narcotic substance, W.
the 3rd or 8th or 13th day of either half-month, Sūryapr.; cf. Hcat. i, 3, 360 and Nirṇayas. i, 391/392
one of the 7 flag-sticks of Indra's banner, VarBṛS. xliii, 40
N. of the सौरा धर्माः, BhavP. i
of Durgā, MBh. iv, vi; Hariv.; Kathās. liii, 170
of a daughter of Dakṣa (wife of Śiva, MatsyaP. xiii, 32 ; tutelary deity of the Ārtabhāgas, BrahmaP. ii, 18, 19), R. i, 23, 14
of a Yoginī, Hcat. ii, 1, 694 (v.l. लया)
of a Śakti, i, 5, 200
of a handmaid of Durgā (wife of Puṣpa-danta, Kathās. i, 52; vii, 107; of Hariś-candra, ŚivaP.)
(= तारा) N. of a Buddh. deity, L.
of the mother of the 12th Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
जया f. of ˚य, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (412,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जया स्त्री जि--अच् । १ जयन्तीवृक्षे अमरः । रोगजयात् तस्या- स्तथात्वम् । २ दुर्गासहचरीभेदे । जयन्तिकाशब्दे दृश्यम् । “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा च प्रतिपत्क्रमात्” ज्यो० उक्ते उभयपक्षीयतृतीयाष्टमीत्रयोदशीरूपे ३ तिथि- भेदे ४ हरीतक्यां मेदि० । ५ विजयायां (भाङ्ग) ६ नील- दूर्वायाम् । ७ अग्निमन्थवृक्षे राजनि० । ८ पताका भेदे युक्तिकल्पतरुः । “जयः कल्याणवचन आकारो दातृवाचकः । जयं ददाति सा नित्यं सा जया परि- कीर्त्तिता” ब्रह्मवै० उक्तनिरुक्तियुक्तायां ९ दुर्गायाम् । “जया त्वं विजया चैव संग्रामे च जयप्रदा । ममापि विजयं देहि वरदा त्वञ्च साम्प्रतम्” भा० वि० ६ अ० दुर्गास्तुतिः । सा च गौर्य्यादिषु षोडशसु मातृषु अन्यतमा । यथाह गृह्यपरिशिष्टम् “गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया । देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोक- मातरः । शान्तिः पुष्टिर्धृतिस्तुष्टिरात्मदेवतया सह । आदौ विनायकः पूज्यो ह्यन्ते च कुलदेवता” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3056,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जया, स्त्री, (जीयतेऽनया । जि + “एरच् ।” इति करणे अच् ततष्टाप् ।) दुर्गा । (यथा, महाभारते । ६ । २२ । २२ । “कात्यायनि महाभागे करालि विजये जये ! ॥”) अस्या व्युत्पत्तिर्यथा, -- “जयः कल्याणवचनो ह्याकारो दातृवाचकः । जयं ददाति सा नित्यं सा जया परिकीर्त्तिता ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥ [] जयन्तीवृक्षः । यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “वैजयन्ती च तर्कारी जयन्ती विजया जया ॥” तिथिबिशेषः । सा तु तृतीयाष्टमीत्रयोदश्यः । (यथा, ज्योतिषे । “नन्दा भद्रा जपा रिक्ता पूर्णा प्रतिपदः क्रमात् ॥” द्वादशीविशेषः । यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । “जया च विजया चैव जयन्ती पापनाशिनी । द्वादश्योऽष्टौ महापुण्याः सर्व्वपापहराद्बिज ! ॥”) हरीतकी । दुगासखी । इति मेदिनी । ये, २४ ॥ (यथा, काशीखण्डे । ४७ । ४६ । “यथा जया च विजया यथा चैव जयन्तिका ॥” देवी भगवती तु वराहशैले पीठस्थाने जया-मूर्त्त्या विराजते । यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ५२ । “वराहशैले तु जया कमला कमलालये ॥”) विजया । (यथा, रसप्रदीपे अजीर्णचिकित् सायाम् । “क्षारत्रयं सूतगन्धौ पञ्चकोलमिदं शुभम् । सर्व्वैस्तुल्या जया भृष्टा तदर्द्धा शिग्रुजा जटा ॥”) शान्तावृक्षः । नीलदूर्व्वा । अग्निमन्थवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे । “अग्निमन्थो जयः स स्याच्छ्रीपर्णी पणिकारिका । जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका ॥”) पताकाविशेषः । इति युक्तिकल्पतरुः ॥ (ज्वरघ्नौषधविशेषः । यथा, -- “विषं त्रिकटु कं मुस्तं हरिद्रा निम्बपत्रकम् । विडङ्गमष्टमं चूर्णं छागमूत्रैः समं समम् । चणकाभा वटी कार्य्या स्याज्जया योगवाहिका ॥ जयन्ती वा जया वाथ क्षीरैः पित्तज्वरापहा । मुद्रामलकयूषेण पथ्यं देयं घृतं विना ॥ जयन्ता वा जया जथ विषमज्वरनुद्घृतैः । सर्व्वज्वरं मधुव्योषैर्गवां मूत्रेण शीतकम् ॥ चन्दनस्य कषायेण रक्तपित्तज्वरापहा । जयन्ती वा जया वाथ माक्षिकेण च कासजित् ॥ जयन्ती वा जया वाथ गोमूत्रण युतां पिबेत् । हन्त्याशु काकर्ण कुष्ठं सुलेपेन च तद्द्रुतम् ॥ द्बिनिष्कं केतकीमूलं पिष्ट्वा तोयेन पाचयेत् । जयन्ती वा जया वाथ मेहं हन्ति सुराह्वयम् ॥ जयन्ती वा जया वाथ मधुना सर्व्वमेहनुत् । जयन्ती वा जया वाथ गुडैः कोष्णजलैः पिबेत् ॥ त्रिदोषोत्थं हरेद्गुल्मं रसो वा नन्दभैर्वः । जयन्ती वा जया वाथ शुण्ठ्या सर्व्वभगन्दरम् । जयन्ती वा जया वाथ तक्रेण ग्रहणीप्रणुत् । जयन्ती वा जया वाथ शृङ्गीद्रावैर्निशान्ध्यनुत् ॥ जयन्ती वा जया वाथ घृष्ट्वा स्तन्येन चाञ्जनम् । श्रावणं सर्व्वदोषोत्थं मांसवृद्धिञ्च नाशयेत् ॥” इति जयाजयन्ती वटी ॥ इति वैद्यकरसन्द्रसारसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥ * ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-516-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जया" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जयाजया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: जि + अच्)
अन्य सम्भावना: जा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | जया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जया 📚 ➤ दुर्गा
संस्कृत: अम्ब्वरणिः · पर्याय: जयन्ती, तर्कारी, नादेयी, वैजयन्तिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जया 📚दुर्गा का एक नाम🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जया
अरणी (जयन्ती) के नाम (२.४.६५) — जयन्ती, तर्कारी, नादेयी, वैजयन्तिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जया: जि + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें