🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:26:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जया
jayā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अरणी (जयन्ती) के नाम (2.4.65) जयन्ती · तर्कारी · नादेयी · वैजयन्तिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जया १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दुर्गा का एक नाम ।
२. पार्वती क ा एक नाम ।
३. हरी दूब ।
४. अरणीं नामक वृक्ष ।
५. जयंती या जत का पेड़ा ।
६. हरीतकी । हड़ा ।
७. दुर्गा की एक सहचरी का नाम ।
८. पताका । ध्वजा ।
९. ज्योतिष शास्त्र के अनुसार दौनों पक्षीं की तृतीया, अष्टमी और त्रयोदशी तिथियाँ ।
१०. सोलह मातृकाऔ में से एक ।
११. माघ शुक्ल एकादशी ।
१२. एक प्राचीन बाजा जिसमें बजाने के लिये तार लगे होते थे ।
१३. जया पुष्प । गुड़हल का फूल । अड़हुल ।
१४. भाँग ।
१५. शमीवृक्ष । छौंकर ।
जया २ वि॰ [सं॰] जय दिलानेवाली । विजय करानेवाली । उ॰— तीज अष्टमी तेरसि जया । चौथी चतुरदसि नौमी रखया ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जया (आ), f. Sesbania aegyptiaca, L.
Premna spinosa or longifolia, L.
Terminalia Chebula, L.
नील-दूर्वा, L.
for जपा, Kathās. lxvii, 32
N. of a narcotic substance, W.
the 3rd or 8th or 13th day of either half-month, Sūryapr.; cf. Hcat. i, 3, 360 and Nirṇayas. i, 391/392
one of the 7 flag-sticks of Indra's banner, VarBṛS. xliii, 40
N. of the सौरा धर्माः, BhavP. i
of Durgā, MBh. iv, vi; Hariv.; Kathās. liii, 170
of a daughter of Dakṣa (wife of Śiva, MatsyaP. xiii, 32 ; tutelary deity of the Ārtabhāgas, BrahmaP. ii, 18, 19), R. i, 23, 14
of a Yoginī, Hcat. ii, 1, 694 (v.l. लया)
of a Śakti, i, 5, 200
of a handmaid of Durgā (wife of Puṣpa-danta, Kathās. i, 52; vii, 107; of Hariś-candra, ŚivaP.)
(= तारा) N. of a Buddh. deity, L.
of the mother of the 12th Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
जया f. of ˚य, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (412,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जया स्त्री जि--अच् । १ जयन्तीवृक्षे अमरः । रोगजयात् तस्या- स्तथात्वम् । २ दुर्गासहचरीभेदे । जयन्तिकाशब्दे दृश्यम् । “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा च प्रतिपत्क्रमात्” ज्यो० उक्ते उभयपक्षीयतृतीयाष्टमीत्रयोदशीरूपे ३ तिथि- भेदे ४ हरीतक्यां मेदि० । ५ विजयायां (भाङ्ग) ६ नील- दूर्वायाम् । ७ अग्निमन्थवृक्षे राजनि० । ८ पताका भेदे युक्तिकल्पतरुः । “जयः कल्याणवचन आकारो दातृवाचकः । जयं ददाति सा नित्यं सा जया परि- कीर्त्तिता” ब्रह्मवै० उक्तनिरुक्तियुक्तायां ९ दुर्गायाम् । “जया त्वं विजया चैव संग्रामे च जयप्रदा । ममापि विजयं देहि वरदा त्वञ्च साम्प्रतम्” भा० वि० ६ अ० दुर्गास्तुतिः । सा च गौर्य्यादिषु षोडशसु मातृषु अन्यतमा । यथाह गृह्यपरिशिष्टम् “गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया । देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोक- मातरः । शान्तिः पुष्टिर्धृतिस्तुष्टिरात्मदेवतया सह । आदौ विनायकः पूज्यो ह्यन्ते च कुलदेवता” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3056,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जया, स्त्री, (जीयतेऽनया । जि + “एरच् ।” इति करणे अच् ततष्टाप् ।) दुर्गा । (यथा, महाभारते । ६ । २२ । २२ । “कात्यायनि महाभागे करालि विजये जये ! ॥”) अस्या व्युत्पत्तिर्यथा, -- “जयः कल्याणवचनो ह्याकारो दातृवाचकः । जयं ददाति सा नित्यं सा जया परिकीर्त्तिता ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥ [] जयन्तीवृक्षः । यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “वैजयन्ती च तर्कारी जयन्ती विजया जया ॥” तिथिबिशेषः । सा तु तृतीयाष्टमीत्रयोदश्यः । (यथा, ज्योतिषे । “नन्दा भद्रा जपा रिक्ता पूर्णा प्रतिपदः क्रमात् ॥” द्वादशीविशेषः । यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । “जया च विजया चैव जयन्ती पापनाशिनी । द्वादश्योऽष्टौ महापुण्याः सर्व्वपापहराद्बिज ! ॥”) हरीतकी । दुगासखी । इति मेदिनी । ये, २४ ॥ (यथा, काशीखण्डे । ४७ । ४६ । “यथा जया च विजया यथा चैव जयन्तिका ॥” देवी भगवती तु वराहशैले पीठस्थाने जया-मूर्त्त्या विराजते । यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ५२ । “वराहशैले तु जया कमला कमलालये ॥”) विजया । (यथा, रसप्रदीपे अजीर्णचिकित् सायाम् । “क्षारत्रयं सूतगन्धौ पञ्चकोलमिदं शुभम् । सर्व्वैस्तुल्या जया भृष्टा तदर्द्धा शिग्रुजा जटा ॥”) शान्तावृक्षः । नीलदूर्व्वा । अग्निमन्थवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे । “अग्निमन्थो जयः स स्याच्छ्रीपर्णी पणिकारिका । जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका ॥”) पताकाविशेषः । इति युक्तिकल्पतरुः ॥ (ज्वरघ्नौषधविशेषः । यथा, -- “विषं त्रिकटु कं मुस्तं हरिद्रा निम्बपत्रकम् । विडङ्गमष्टमं चूर्णं छागमूत्रैः समं समम् । चणकाभा वटी कार्य्या स्याज्जया योगवाहिका ॥ जयन्ती वा जया वाथ क्षीरैः पित्तज्वरापहा । मुद्रामलकयूषेण पथ्यं देयं घृतं विना ॥ जयन्ता वा जया जथ विषमज्वरनुद्घृतैः । सर्व्वज्वरं मधुव्योषैर्गवां मूत्रेण शीतकम् ॥ चन्दनस्य कषायेण रक्तपित्तज्वरापहा । जयन्ती वा जया वाथ माक्षिकेण च कासजित् ॥ जयन्ती वा जया वाथ गोमूत्रण युतां पिबेत् । हन्त्याशु काकर्ण कुष्ठं सुलेपेन च तद्द्रुतम् ॥ द्बिनिष्कं केतकीमूलं पिष्ट्वा तोयेन पाचयेत् । जयन्ती वा जया वाथ मेहं हन्ति सुराह्वयम् ॥ जयन्ती वा जया वाथ मधुना सर्व्वमेहनुत् । जयन्ती वा जया वाथ गुडैः कोष्णजलैः पिबेत् ॥ त्रिदोषोत्थं हरेद्गुल्मं रसो वा नन्दभैर्वः । जयन्ती वा जया वाथ शुण्ठ्या सर्व्वभगन्दरम् । जयन्ती वा जया वाथ तक्रेण ग्रहणीप्रणुत् । जयन्ती वा जया वाथ शृङ्गीद्रावैर्निशान्ध्यनुत् ॥ जयन्ती वा जया वाथ घृष्ट्वा स्तन्येन चाञ्जनम् । श्रावणं सर्व्वदोषोत्थं मांसवृद्धिञ्च नाशयेत् ॥” इति जयाजयन्ती वटी ॥ इति वैद्यकरसन्द्रसारसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥ * ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-516-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जया" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें