🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:29:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जरद्गव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जरद्गव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जरद्गव

अर्थ: बूढ़ा बैल

संस्कृत: वृद्धवृषभः · पर्याय: वृद्धोक्ष

व्युत्पत्ति: जरत्-गवः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जरद्गव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जरद्गव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरद्गवःजरद्गवौजरद्गवाः
द्वितीयाजरद्गवम्जरद्गवौजरद्गवान्
तृतीयाजरद्गवेनजरद्गवाभ्याम्जरद्गवैः
चतुर्थीजरद्गवायजरद्गवाभ्याम्जरद्गवेभ्यः
पञ्चमीजरद्गवात् / जरद्गवाद्जरद्गवाभ्याम्जरद्गवेभ्यः
षष्ठीजरद्गवस्यजरद्गवयोःजरद्गवानाम्
सप्तमीजरद्गवेजरद्गवयोःजरद्गवेषु
सम्बोधनहे जरद्गवहे जरद्गवौहे जरद्गवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जरद्गव
जरद्गव
jaradgava
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बूढ़ा बैल (2.9.62) वृद्धोक्ष
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरद्—गव m. (= गो-जर) an old bull or ox, Ved. (Jaim. i, 3, 31, Sch.), Bṛh. on RV. x, 102, 1; MBh. xiii, 4463; Pañcat.
N. of a vulture, Hit. i, 3, 1 and 4, 0/1
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरद्गव पु० कर्म्म० टच् समा० । १ वृद्धवृषे अमरः जरन् गौरिव टच्समा० । २ गृध्रविशेषे “अज्ञातकुलशीलस्य वासो देयो न कस्यचित् । मार्ज्जारस्य हि दोषेण हतो वृद्धो जरद्गवः” हितो० । जरन् क्षीयमाणो गौर्धर्मवृषः । शास्त्रप्रतिपादिते क्षीयमाणे ३ धर्मरूपवृषे । “नैतस्येह यथास्माकं शश्वच्छास्त्रं जरद्गवः । अलसः क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवान् शुना सह” भा० अनु० १३ अ० । “शास्त्रं तत्प्रतिपादितः जरन् क्षीयमाणो धर्म्मः” नीलक० । आकाशस्थे ४ बीथिभेदे स्त्री ङीप् । “नाग- गजैरावतवृषभगोजरद्गवमृगाजदहनाख्या” इत्युपक्रमे “जरद्गव्यां श्रवणात् त्रिभं मृगाख्या त्रिभञ्च मैत्राद्यम्” वृ० स० ९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3058,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरद्गवः, पुं, (जरंश्चासौ गौश्चेति । “गोरतद्धित- लुकि ।” ५ । ४ । ५२ । इति टच् ।) जीर्णं- वृषः । तत्पर्य्याया । वृद्धोक्षः २ । इत्यमरः । २ । ९ । ६१ ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । ४ । ८४ । “अकृन्य पौरुषं या श्रीः किं तयापि सुभोग्यया । जरद्गवः समश्नाति दैवादुपगतं तृणम् ॥” जरन् क्षीयमाणो गौर्वृषरूपो धर्म्मः । धर्म्मरूप- जीर्णवृषः । यथा, महाभारते । १३ । ९३ । ६८ । “नैतस्येह यथास्माकं शश्वच्छास्त्रं जरद्गवः । अलसः क्षुत्परो मर्खस्तेन पीवाञ्छुना सह ॥”) गृध्रपक्षिविशेषः । यथा, -- “अज्ञातकलशीलस्य वासो देयो न कस्यचित् । मार्ज्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्गवः ॥” इति हितोपदेशे मित्रलाभपरिच्छेदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-517-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जरद्गवजरद्गव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जरद्गव 📚 ➤ बूढ़ा बैल
संस्कृत: वृद्धवृषभः · पर्याय: वृद्धोक्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जरद्गव 📚m. (= गो-जर) an old bull or ox, Ved. (Jaim. i, 3, 31, Sch.), Bṛh. on R…🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जरद्गव
बूढ़ा बैल (२.९.६२) — वृद्धोक्ष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जरद्गव = जरत् + गव कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬