🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:31:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जर्जरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जर्जरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जर्जरः

अर्थ: बूढ़ा, निर्बल, क्षीण

व्युत्पत्ति: जर्ज +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जर्जर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जर्जर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजर्जरःजर्जरसौ / जर्जरौजर्जरसः / जर्जराः
द्वितीयाजर्जरम् / जर्जरसम्जर्जरसौ / जर्जरौजर्जरसः / जर्जरान्
तृतीयाजर्जरसा / जर्जरेणजर्जराभ्याम्जर्जरैः
चतुर्थीजर्जरसे / जर्जरायजर्जराभ्याम्जर्जरेभ्यः
पञ्चमीजर्जरसः / जर्जरात् / जर्जराद्जर्जराभ्याम्जर्जरेभ्यः
षष्ठीजर्जरसः / जर्जरस्यजर्जरयोः / जर्जरसोःजर्जरसाम् / जर्जराणाम्
सप्तमीजर्जरसि / जर्जरेजर्जरयोः / जर्जरसोःजर्जरेषु
सम्बोधनहे जर्जरहे जर्जरसौ / हे जर्जरौहे जर्जरसः / हे जर्जराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जर्जर
जर्जर
jarjara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जर्जर १ वि॰ [सं॰]
१. जीर्ण । जो बहुत पुराना होने के कारण बेकाम हो गया हो ।
२. फूटा । टूटा । खंडित ।
३. वृद्ध । बुड्ढा ।
४. (ध्वनि) जो किसी पात्र के टूटने से हो (को॰) ।
जर्जर २ संज्ञा पुं॰
१. छरीला । बुढ़ना । पत्थरफूल ।
२. इंद्र की पताका (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जर्जर mfn. infirm, decrepit, decayed, torn or broken in pieces, perforated, hurt, MBh.; R. &c.
divided (a realm), MBh. xii; Rājat.; Prab.
dull, hollow (sound), VarBṛS.; VarYogay. viii, 12; Kād.; Kathās. xxv, 66
जर्जर m. = ˚रक, Car. vi, 25, 235; Kathās. lxi, 96
an old man, L.
जर्जर n. Indra's banner, L.
Blyxa octandra (‘benzoin’, W.), L.
जर्जर ˚रक, &c. See p. 413, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जर्जर a. [जर्ज्-बा˚ अर] 1 Old, infirm, decayed. --2 Worn out, torn, shattered, broken to pieces, divided in parts, split up into thin particles; जराजर्जरितविषाणकोटयो मृगाः K. 21; गात्रं जराजर्जरितं विहाय Mv. 7. 18; विसर्पन् धाराभिर्लुठति धरणीं जर्जरकणः U. 1. 29; Śi. 4. 23; Māl. 9. 16. --3 Wounded, hurt. --4 Pained, tormented; Māl. 9. 53. --5 Dull, hollow (as the sound of a broken vessel). --रं 1 The banner of Indra. --2 Moss.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0508-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जर्जर पु० जर्ज--बा० अर । १ शैलजे २ शक्रध्वजे ३ जीर्णे त्रि० मेदि० । “जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः” भा० शा० ५६ अ० । “लघु जर्जरं दधिनिभं वृहद्विषं स्थान- मपि हैमम्” वृ० ८ अ० । ३ खण्डिते च “कृत्वा पुंवत् पात- मुच्चैर्भृगुभ्यो मूर्द्ध्नि ग्राव्णां जर्जरा निर्झरौघाः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3061,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जर्ज्जरः, पुं, (जर्जति स्वगुणेनापरान् निन्दतीति । जर्ज्ज + वाहुलकात् अरः ।) शैलजः । (जर्जति शत्रून् तर्ज्जयतीति ।) शक्रध्वजः । (जर्ज्ज्यते निन्द्यते इति । कर्म्मणि बहुलवचनादरः ।) [] जरातुरे, त्रि । इति मेदिनी । रे, १५७ ॥ (जीर्णे । यथा, महाभारते । ३ । ११ । ६५ । “अथ जर्ज्जरसर्व्वाङ्गं व्याविद्धनयनाम्बरम् । भूतले भ्रामयामाम वाक्यञ्चेदमुवाच ह ॥” विदीर्णे । यथा, माघे । ४ । २३ । “कृत्वा पुंवत्पातमुच्चैर्भृगुभ्यो मूर्द्ध्रि ग्राव्णां जर्ज्जरा निर्झरौघाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-519-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जर्जर" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जर्जरःजर्जर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जर्जरः 📚 ➤ बूढ़ा, निर्बल, क्षीण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जर्जर 📚जीर्ण । जो बहुत पुराना होने के कारण बेकाम हो गया हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬