🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:49:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जात्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जात्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जात्य

अर्थ: एक ही परिवार का सम्बन्धी

व्युत्पत्ति: जाति + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जात्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जात्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जात्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजात्यःजात्यौजात्याः
द्वितीयाजात्यम्जात्यौजात्यान्
तृतीयाजात्येनजात्याभ्याम्जात्यैः
चतुर्थीजात्यायजात्याभ्याम्जात्येभ्यः
पञ्चमीजात्यात् / जात्याद्जात्याभ्याम्जात्येभ्यः
षष्ठीजात्यस्यजात्ययोःजात्यानाम्
सप्तमीजात्येजात्ययोःजात्येषु
सम्बोधनहे जात्यहे जात्यौहे जात्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जात्य
जात्य
jātya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जात्य वि॰ [सं॰]
१. उत्तम कुल में उत्पन्न । कुलीन ।
२. श्रेष्ठ ।
३. जो देखने में बहुत अच्छा हो । सुंदर ।
जात्य त्रिभुज संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह त्रिभुज क्षेत्र जिसमें एक समकोण हो । जैसे /?/ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जात्य mfn. ifc. = ˚तीय, belonging to the family or caste of MBh. xiii; R. ii, 50, 18; Pañcat.
of the same family, related, ŚBr. i, 8, 3, 6
of a noble family, noble, Ragh. xvii, 4
of good breed, R. ii, 45, 14
legitimate, genuine, γνήσιος Mn. x, 5; MBh. v; R. ii, 9, 40 (said of gold), Suśr.
(in Gr.) = नित्य N. of the Svarita accent resulting in a fixed word (not by Sandhi See क्षैप्र) from an Udātta originally belonging to a preceding इ or उ, (e.g. क्व᳙ fr. कुअ; कन्या fr. कनिआ), Prāt.; MāṇḍŚ. vii, 5
pleasing, beautiful, L.
best, excellent, W.
(in math.) rectangular.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (418,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जात्य a. [जातौ भवः यत्] 1 Of the same family, related. --2 Noble, well-born, sprung from a noble family; जात्यस्तेनाभिजातेन शूरः शौर्यवता कुशः R. 17. 4. --3 Lovely, beautiful, pleasing. --4 Best, excellent. --5 (Math.) Rectangular.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0511-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जात्य त्रि० जातौ भवः यत् । १ कुलीने, २ श्रेष्ठे, ३ कान्ते च मेदि० । ४ सुन्दरे जटाधरः “किं वा जात्याः खामिनो ह्रेपयन्ति” माघः । “जात्यस्तेनाभिजातेन शूरः शौर्य्यवता कुशः” रघुः । “सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्वक्षतयोनिषु । आनु- लोम्येन संभूता जात्या जातास्त एव ते” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3112,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जात्यः, त्रि, (जातौ भवः इति यत् ।) कुलीनः । श्रेष्ठः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १६ । ९ । “स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥”) कान्तः । इति जटाधरः ॥ (यथा, महाभारते । ५ । ३३ । १२२ । “अतीव स ज्ञायते ज्ञातिमध्ये महामणिर्ज्जात्य इव प्रसन्नः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-531-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जात्यजात्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जात्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जात्य 📚 ➤ एक ही परिवार का सम्बन्धी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जात्य 📚उत्तम कुल में उत्पन्न । कुलीन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • जात्य: जाति + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें