🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:09:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जाम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जामे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जामे

अर्थ: बहन,

संस्कृत: भगिनी, दोषवारणकृतकुलरक्षास्त्री · पर्याय: भगिनी, स्वसृ

व्युत्पत्ति: जम् + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जामि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जामा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. जामा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. जामा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. जामि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. जामि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. जामा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जामि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजामिःजामीजामयः
द्वितीयाजामिम्जामीजामीः
तृतीयाजाम्याजामिभ्याम्जामिभिः
चतुर्थीजामये / जाम्यैजामिभ्याम्जामिभ्यः
पञ्चमीजामेः / जाम्याःजामिभ्याम्जामिभ्यः
षष्ठीजामेः / जाम्याःजाम्योःजामीनाम्
सप्तमीजामौ / जाम्याम्जाम्योःजामिषु
सम्बोधनहे जामेहे जामीहे जामयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जामि
जामि
jāmi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जामि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बहिन । भगिनी ।
२. लड़की कन्या ।
३. पुत्रबधू । बहु । पतोहू ।
४. अपने संबंध या गोत्र की स्त्री ।
५. कुल स्त्री । घर की बहु बेटी । विशेष—मनुस्मृति में यह शब्द आया है जिसका अर्थ कुल्लूक ने भगिनी, सपिंड की स्त्री, पत्नी, कन्या, पुत्रवधू आदि किया है । मनु ने लिखा है कि जिस घर में जामि प्रतिपूजित होती है; उसमें सुख की वृद्धि होती है, और जिसमें अपमानित होती है, उस कुल का नाश हो जाता है ।
जामि २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ याम] दे॰ याम और 'जाम' उ॰—प्रथम जामि निसि रज्ज कज्ज हैगै दिष्षत लगि । दुतिय जाम संगीत उछव रस कित्ति काव्य जगि ।—पृ॰ रा॰, ६ ।११ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जामि mfn. related like brother and sister, (f. with [RV. i, iii, ix] or without स्वसृ) a sister, (rarely m.) a brother, RV. (‘sisters’, = fingers; ‘7 sisters’ = 7 acts of devotion in Soma worship, ix, 66, 8; cf. सप्त-), AV.
related (in general), belonging or peculiar to, customary, usual, (m.) a relative, RV. (cf. जां-धित s.v. जा)
जामि f. a female relative of the head of a family, esp. the daughter-in-law, Mn. iii, 57 f.; MBh. xiii, xv; BhP. iv, 28, 16
a sister (?), Yājñ. i, 157
a virtuous woman, L.
N. of a goddess, TBr. i, 7, 2, 6 (cf. ˚मी)
जामि n. the relation of brother and sister, consanguinity, RV. iii, 54, 9; x, 10, 4
(in Gr. and in liturgy) uniformity, repetition, tautology, TS.; TBr.; ŚBr.; AitBr.; Lāṭy.; Nir.
water, Naigh. i, 12 (v.l. ˚मि-वत्)
cf. अ-, वि-, सप्त-, समावज्-, सु-, सोम-
देव-जामि;
जामि [cf. Lat. geminus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (419,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जामि a. [जम्-इन् नि˚ वृद्धिः] 1 [] Customary, usual. --2 Peculiar, or belonging to. --मिः f. 1 A sister. --2 A daughter. --3 A daughter-in-law. --4 A near female relative ( सन्निहितसपिंडस्त्री Kull.); Ms. 3. 57-58. --5 A virtuous and respectable woman. --6 Ved. A finger. --7 Water. --n. 1 Blood-relationship, relation of sister and brother. --2 Relation (in general), descent. --3 Tautology.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0512-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जामि(मी) स्त्री जम--इन् नि० वृद्धिः । १ भगिन्यां २ कुल- स्त्रियां, अमरः ३ दुहितरि, ४ स्नुषायां, ५ सन्निहितसपि- ण्डस्त्रियाम्, शब्दार्थचि, “जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः” “शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यन्त्याशु तत्कुलम् । शोचन्ति तु न यत्रैता बर्द्धते तद्धि सर्वदेति” मनुः । “ग्रहपतिसंवर्द्धनीयसन्निहितसपिण्डस्त्रियो जामय इति” कुल्लू० वा ङीप् । तत्रार्थे शब्दर० । “मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्य्यया । दुहित्रा दासबर्गेण विवादं न समाचरेत्” भा० शा० २४३ अ० । स्त्री ब० व० । ६ उदके ७ अङ्गुलौ निघण्टुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3113,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जामिः, स्त्री, (जम् + इञ् । इन् निपातनात् साधुरित्येके ।) स्वसा । कुलस्त्री । इत्यमरः । ३ । ३ । १४२ ॥ (यथा, मनुः । ३ । ५७ । “शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यन्त्याशु तत्- कुलम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-532-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जामेजामि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जामा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जामे 📚 ➤ बहन,
संस्कृत: भगिनी, दोषवारणकृतकुलरक्षास्त्री · पर्याय: भगिनी, स्वसृ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जामि 📚बहिन । भगिनी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जामे: जम् + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें