🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:55:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जामात

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जामात

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जामात

अर्थ: वा स्त्रीत्वम् पुत्री

व्युत्पत्ति: जम + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जामाता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जामाता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजामाताजामातेजामाताः
द्वितीयाजामाताम्जामातेजामाताः
तृतीयाजामातयाजामाताभ्याम्जामाताभिः
चतुर्थीजामातायैजामाताभ्याम्जामाताभ्यः
पञ्चमीजामातायाःजामाताभ्याम्जामाताभ्यः
षष्ठीजामातायाःजामातयोःजामातानाम्
सप्तमीजामातायाम्जामातयोःजामातासु
सम्बोधनहे जामातेहे जामातेहे जामाताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जामाता
जामाता
jāmātā
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पुत्री का पति (2.6.32)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जामाता संज्ञा पुं॰ [सं॰ जामातृ]
१. दामाद । कन्या का पति । उ॰—सादर पुनि भेटे जामाता । रूपसील गुननिधि सब भ्राता ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. हुरहुर का पौधा । हुलहुल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जामाता, [ऋ] पुं, (जायां माति मिमीते- मिनोति वा । “नप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृ- जामात्रिति ।” उणां । २ । ९६ । इति निपा- तनात् साधुः ।) दुहितृपतिः । इत्यमरः । २ । ६ । ३२ । जामाइ इति भाषा ॥ (यथा, हरिवंशे । ११६ । २५ । “जामाता त्वभवत्तस्य कंसस्तस्मित् हते युधि ॥”) सूर्य्यावर्त्तः । धवः । इति मेदिनी । ते, ११० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-532-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "जामाता" आता है (17)
जास्पति जामाता । जँवाई । दामादविट्पति जामाता । दामादजामातृक जामाता । दामादसुतापति कन्या का पति । दामाद । जामातादुहितृपति जामाता । दामादजमाई दामाद । जँवाई । जामातादमाद कन्या का पति । जवाई । जामातादामाद पुत्री का पति । जमाई । जामाताकन्यावेदी दामाद् । जामाता । जमाईकन्याभर्ता दामाद । जामातापुत्रिकाभर्ता जामाता । दामादवर किसी देवता या बड़े से माँगा हुआ मनोरथ । वह बात । जिसके लिये किसी देवी,…प्रिय स्वामी । पतिविवाह्य पाणिग्रहण करने योग्य । ब्याह करने योग्य । ब्याहने लायकधीय † संज्ञा स्त्री॰पाहुना अतिथि । मेहमान । अभ्यागत । संबंधी, इष्ट- मित्र या कोई अपरिचित मनुष्य ज…विशांपति राजा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जामातजामाता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जामात 📚 ➤ वा स्त्रीत्वम् पुत्री

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जामाता 📚दामाद । कन्या का पति🟠🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जामाता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जामाता = जा + माता कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • जामात: जामा + तल् (भाववाचक) (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें