🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:49:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जार

अर्थ: उपपति, प्रेमी, आशिक

संस्कृत: पर्याय: उपपति

व्युत्पत्ति: जीर्यति अनेन स्त्रियाः सतीत्वम् जॄ + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जार (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जॄ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजारःजारौजाराः
द्वितीयाजारम्जारौजारान्
तृतीयाजारेणजाराभ्याम्जारैः
चतुर्थीजारायजाराभ्याम्जारेभ्यः
पञ्चमीजारात् / जाराद्जाराभ्याम्जारेभ्यः
षष्ठीजारस्यजारयोःजाराणाम्
सप्तमीजारेजारयोःजारेषु
सम्बोधनहे जारहे जारौहे जाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जार
जार
jāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
परपुरुष (उपपति) (2.6.35) उपपति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह पुरुष जिसके साथ किसी दूसरे की विवाहिता स्त्री का प्रेम या अनुचित संबंध हो । उपपति । पराई स्त्री से प्रेम करनेवाला पुरुष । यार आशना ।
जार २ वि॰ मारनेवाला । नाश करनेवाला ।
जार ३ संज्ञा पुं॰ [लै॰ सीजर] रूस के सम्राट् की उपाधि ।
जार ४पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ जाल] दे॰ जाल । उ॰—कहहिं कबीर पुकारि के, सबका उहे विचार । कहा हमार मानै नहिं, किमि छूटै भ्रम जार ।—कबीर बी॰, पृ॰ १९५ ।
जार ५ संज्ञा पुं॰ [फा़॰ जार] स्थान । जगह [को॰] ।
जार ६ संज्ञा पुं॰ [अ॰] अँचार आदि रखने का मिट्टी, चीनी मिट्टी या शीशे का बर्तन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जार mfn. (√ जॄ) becoming old, RV. x, 106, 7
जार (˚र), m. (= जरयितृ, ‘a consumer’, Nir. v, x; Pāṇ. iii, 3, 20, Vārtt. 4) a paramour, lover, RV. (Agni is called ‘paramour of the dawn’; also ‘of the waters’, i, 46, 4; ‘of his parents’, x, 11, 6; &c.), VS.; TBr. i; Lāṭy. i, 4, 4
a confidential friend, RV. x, 7, 5 and 42, 2
a paramour of a married woman, ŚBr. xiv; Lāṭy. i; Yājñ. &c. (ifc. f(आ). , Rājat. vi, 321; Hit.)
2. जार m. (fr. जर) patr. of Vṛśa, RAnukr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (419,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जारः [जीर्यत्यनेन जॄ करणे घञ्; जरयतीति जारः Nir.] 1 A paramour, gallant, lover; रथकारः स्वकां भार्यां सजारां शिरसावहत् Pt. 4. 54. --2 A confidential friend. --री N. of Durgā. --Comp. --जः, --जन्मन्, --जातः a bastard. --भरा an adulteress.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0512-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जार पु० जीर्य्यत्यनेन जॄ--करणे घञ् । १ उपपतौ अमरः । “शूद्रो यदर्य्यायै जारी न पोषमनुमन्यते” यजु० २३ । ३१ । “जारं चौरेत्यभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमम्” याज्ञ० । वा० कर्त्तरि घञ् । २ जारके च । “स्वसारं जारो अभ्येति पश्चात्” ऋ० १० । ३ । ३ । “जारोजरयिता” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3115,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जारः, पुं, (जीर्य्यति स्त्रियाः सतीत्वमनेन । जॄ + करणे घञ् ।) उपपतिः । इत्यमरः । २ । ६ । ३५ ॥ (यथा, याज्ञवल्क्ये । २ । ३० । “जारं चौरेत्यभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमम् ॥” जारयति नाशयति इति । जॄ + णिच् + अच् । हन्ता । यथा, ऋग्वेदे । १ । ६६ । ४ । “यमोह जातो यमो जनित्वं जारः कनीनां पतिर्ज्जनीनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-532-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जार" आता है (14)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जारजार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: जॄ + अच्)
अन्य सम्भावना: जार (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जॄ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जार 📚 ➤ उपपति, प्रेमी, आशिक
संस्कृत: पर्याय: उपपति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जार 📚वह पुरुष जिसके साथ किसी दूसरे की विवाहिता स्त्री का प्रेम या अनुचित सं…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जार: जॄ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें