🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:23:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जार
jāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
परपुरुष (उपपति) (2.6.35) उपपति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह पुरुष जिसके साथ किसी दूसरे की विवाहिता स्त्री का प्रेम या अनुचित संबंध हो । उपपति । पराई स्त्री से प्रेम करनेवाला पुरुष । यार आशना ।
जार २ वि॰ मारनेवाला । नाश करनेवाला ।
जार ३ संज्ञा पुं॰ [लै॰ सीजर] रूस के सम्राट् की उपाधि ।
जार ४पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ जाल] दे॰ जाल । उ॰—कहहिं कबीर पुकारि के, सबका उहे विचार । कहा हमार मानै नहिं, किमि छूटै भ्रम जार ।—कबीर बी॰, पृ॰ १९५ ।
जार ५ संज्ञा पुं॰ [फा़॰ जार] स्थान । जगह [को॰] ।
जार ६ संज्ञा पुं॰ [अ॰] अँचार आदि रखने का मिट्टी, चीनी मिट्टी या शीशे का बर्तन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जार mfn. (√ जॄ) becoming old, RV. x, 106, 7
जार (˚र), m. (= जरयितृ, ‘a consumer’, Nir. v, x; Pāṇ. iii, 3, 20, Vārtt. 4) a paramour, lover, RV. (Agni is called ‘paramour of the dawn’; also ‘of the waters’, i, 46, 4; ‘of his parents’, x, 11, 6; &c.), VS.; TBr. i; Lāṭy. i, 4, 4
a confidential friend, RV. x, 7, 5 and 42, 2
a paramour of a married woman, ŚBr. xiv; Lāṭy. i; Yājñ. &c. (ifc. f(आ). , Rājat. vi, 321; Hit.)
2. जार m. (fr. जर) patr. of Vṛśa, RAnukr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (419,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जारः [जीर्यत्यनेन जॄ करणे घञ्; जरयतीति जारः Nir.] 1 A paramour, gallant, lover; रथकारः स्वकां भार्यां सजारां शिरसावहत् Pt. 4. 54. --2 A confidential friend. --री N. of Durgā. --Comp. --जः, --जन्मन्, --जातः a bastard. --भरा an adulteress.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0512-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जार पु० जीर्य्यत्यनेन जॄ--करणे घञ् । १ उपपतौ अमरः । “शूद्रो यदर्य्यायै जारी न पोषमनुमन्यते” यजु० २३ । ३१ । “जारं चौरेत्यभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमम्” याज्ञ० । वा० कर्त्तरि घञ् । २ जारके च । “स्वसारं जारो अभ्येति पश्चात्” ऋ० १० । ३ । ३ । “जारोजरयिता” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3115,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जारः, पुं, (जीर्य्यति स्त्रियाः सतीत्वमनेन । जॄ + करणे घञ् ।) उपपतिः । इत्यमरः । २ । ६ । ३५ ॥ (यथा, याज्ञवल्क्ये । २ । ३० । “जारं चौरेत्यभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमम् ॥” जारयति नाशयति इति । जॄ + णिच् + अच् । हन्ता । यथा, ऋग्वेदे । १ । ६६ । ४ । “यमोह जातो यमो जनित्वं जारः कनीनां पतिर्ज्जनीनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-532-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जार" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें