🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:09:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जाल्मः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जाल्मः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जाल्मः

अर्थ: क्रूर, निष्ठुर,कठोर

संस्कृत: नीचः · पर्याय: विवर्ण, पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन

व्युत्पत्ति: जल् + णिक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जाल्म (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जाल्म (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजाल्मःजाल्मौजाल्माः
द्वितीयाजाल्मम्जाल्मौजाल्मान्
तृतीयाजाल्मेनजाल्माभ्याम्जाल्मैः
चतुर्थीजाल्मायजाल्माभ्याम्जाल्मेभ्यः
पञ्चमीजाल्मात् / जाल्माद्जाल्माभ्याम्जाल्मेभ्यः
षष्ठीजाल्मस्यजाल्मयोःजाल्मानाम्
सप्तमीजाल्मेजाल्मयोःजाल्मेषु
सम्बोधनहे जाल्महे जाल्मौहे जाल्माः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जाल्म
जाल्म
jālma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बिना सोचे काम करने वाला (3.1.17) असमीक्ष्यकारी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जाल्म १ वि॰ [सं॰]
१. पामर । नीच ।
२. मूर्ख । बेवकूफ ।
३. क्रूर । कठोर । निष्ठुर (को॰) ।
जाल्म २ संज्ञा पुं॰
१. दुष्ट, धूर्त या कपटी व्यक्ति ।
२. निर्धन या पदभ्रष्ट व्यक्ति ।
३. बुरा पाठ या वाचन करनेवाला व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाल्म mf(ई)n. contemptible, vile (livelihood), MBh. v, 4518; xii, 3897
cruel (क्रूर), L.
inconsiderate, L.
जाल्म mf(ई). a despised or contemptible man or woman, wretch, AV. iv, 16, 7; xii, 4, 51; ŚāṅkhBr. xxx, 5; Lāṭy.; Vikr. &c. (ifc. Gaṇar. on Pāṇ. ii, 1, 53).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (420,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाल्म a. (ल्मी f.) 1 Cruel, severe, harsh. --2 Rash, inconsiderate. --ल्मः (ल्मी f.) 1 A rogue, rascal, villain, wretch, miscreant; अपि ज्ञायते कतमेन दिग्भागेन ग तः स जाल्म इति V. 1. --2 A poor man, a low or degraded man. --3 One who reads or recites badly; cf. P. VI. 2. 158.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0513-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाल्म त्रि० चु० जल--बा० म । १ पामरे २ क्रूरे ३ असमीक्ष्यकारिणि च मेदि० “त्वयि पूजनं जगति जाल्म!” भाघः “क्षणं विश्र म्यतां जाल्म! स्कन्धस्ते यदि बाधति । न तथा वाधते स्कन्धा यथा बाधति बाधते” उड्भटः । “जनान् योऽभिभवत्यन्यान् कर्मणा हि स वै पुप्तान् । नत्वे व- जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि” भा० शा० १३२ अ० स्वार्थे क । तत्रार्थे “मित्रब्रह्मगुरुद्वेषी जाल्मकः सुवि- गर्हितः” भा० द्रो० १९६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3117,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाल्मः, त्रि, (जालयति दूरीकरोति हिताहित- ज्ञानमिति । जल + णिच् + बाहुलकात् मः ।) पामरः । (यदुक्तम् । “क्षणं विश्राम्यतां जाल्म ! स्कन्धं ते यदि बाधति । न तथा बाधते स्कन्धं यथा बाधति बाधते ॥”) क्रूरः । असमीक्ष्यकारी । इति मेदिनी । मे, १३ ॥ (यथा, माघे । १५ । ३३ । “त्वयि पूजनं जगति जाल्म ! कृतमिदमपाकृते गुणैः । हासकरमघटते नितरां शिरसीव कङ्कतमपेतमूर्द्धजे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-533-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जाल्मःजाल्म (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जाल्मः 📚 ➤ क्रूर, निष्ठुर,कठोर
संस्कृत: नीचः · पर्याय: विवर्ण, पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जाल्म 📚पामर । नीच🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जाल्म
नीच/साधारण व्यक्ति (२.१०.१६) — विवर्ण, पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, क्षुल्लक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें