🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:13:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जित

अर्थ: उत्कर्ष होना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: जये

अंग्रेज़ी: won, acquired, conquered, subdued, RV. viii, 76, 4; AV. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जि + क्त
  2. जित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जि + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजितःजितौजिताः
द्वितीयाजितम्जितौजितान्
तृतीयाजितेनजिताभ्याम्जितैः
चतुर्थीजितायजिताभ्याम्जितेभ्यः
पञ्चमीजितात् / जिताद्जिताभ्याम्जितेभ्यः
षष्ठीजितस्यजितयोःजितानाम्
सप्तमीजितेजितयोःजितेषु
सम्बोधनहे जितहे जितौहे जिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जि (भ्वादिगण) · अर्थ: उत्कर्ष होना (जये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजयतिजयतःजयन्ति
मध्यमजयसिजयथःजयथ
उत्तमजयामिजयावःजयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जयति · लिट्: जिगाय · लुट्: जेता · लृट्: जेष्यति · लोट्: जयतात् · लङ्: अजयत् · विधिलिङ्: जयेत् · आशीर्लिङ्: जीयात् · लुङ्: अजैषीत् · लृङ्: अजेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जयन · ण्वुल्: जायकः · तृच्: जेता · यत्: जेयः · तव्य: जेतव्यः · अनीयर्: जयनीयः · क्त: जितः · क्तवतु: जितवान् · शतृ: जयन् · स्य-शतृ: जेष्यन् · क्त्वा: जित्वा · ल्यप्: प्रजित्य · तुमुन्: जेतुम् · णमुल्: जायम् · क्तिन्: जिति · क्वसु: जिगिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जित
जित
jita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जित १ वि॰ [सं॰] जीता हुआ । पराजित । जिस दूसरे ने जीता हो ।
जित २ †पु क्रि॰ वि॰ [सं॰ यत्र] जिधर । जिस ओर । उ॰—जात है जित बाजि केशौ जात हैं तित लोग ।—केशव (शब्द॰) । यौ॰—जित तित्त = जहाँ तहाँ । वि॰ दे॰ जहाँ के मुहावरे । उ॰—सम विषम विहर वन सघन घन तहाँ सथ्थ जित तित्त हुअ । भूल्यो सुसंग कवियन वनह और नहीं जन संग दुअ ।—पृ॰ रा॰, ६ ।१३ । मुहा॰—जित कित होकर जाना = अव्यवस्थित जाना । इधर उधर जाना । उ॰—पसु अरु पसुप दवानल माहीं । चकित भए जित कित ह्नै जाही ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ३१० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जित mfn. won, acquired, conquered, subdued, RV. viii, 76, 4; AV. &c.
overcome or enslaved by (in comp., e.g. काम-, ‘under the dominion of lust’), Mn. &c.
given up, discontinued, Mn. iv, 181.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (420,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जित p. p. [जि-कर्मणि क्त] 1 Conquered, subdued, curbed, restrained, (as enemies, passions &c.) --2 Won, got, obtained (by conquest). --3 Surpassed, excelled. --4 Subject to, enslaved or influenced by; कामजित; स्त्रीजित &c. --तं Victory. --Comp. --अक्षर a. reading well or readily. --अमित्र a. one who has conquered his foes, triumphant, victorious. {2} one who has subdued his passions. --(त्रः) N. of Viṣṇu. --अरि a. one who has conquered his enemies or passions. --(रिः) an [] epithet of Buddha. --आत्मन् a. selfsubdued, void of passion. --आहव a. victorious. --इंद्रिय a. one who has conquered his passions or subdued the senses (रूप, रस, गंध, स्पर्श & शब्द); श्रुत्वा स्पष्ट्वाथ दृष्ट्वा च भुक्वा घ्रात्वा च यो नरः । न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेंद्रियः Ms. 2. 98. --काशिः the fist doubled. --काशिन् a. appearing victorious, proud of victory, assuming the airs of a victor; चाणक्योऽपि जितकाशितया Mu. 2; जितकाशी राजसेवकः ibid. --कोप, --क्रोध, --मन्यु a. imperturbable, not excitable --(धः) an epithet of Viṣṇu. --नेमिः a staff made of the Aśvattha tree. --लोक a. ‘one who has won heaven’ (epithet of a class of manes). --शत्रु a. victorious. --श्रम a. inured to fatigue, hardy. --स्वर्ग a. one who has won heaven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0514-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जित त्रि० जि--क्विप् । जेतरि । “मारजित् लोकजि- ज्जिनः” अमरः “स्वर्जिता यजेत” “विश्वजिता यजेत” श्रुति । “यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोषवेन वा” मनुः
जित त्रि० जि--कर्म्मणि क्त । १ एराजिते २ पराभूते । भावे क्त । ३ जये न० । तदस्यास्ति अच् । ४ अर्हदुपासकभेदे पु० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3119,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जितः, पुं, (जितं जयमस्यास्तीति । अच् ।) अर्हदुपासकविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
जितः, त्रि, (जि + कर्म्मणि क्तः ।) प्राप्तपरा- जयः । तत्पर्य्यायः । पराभूतः २ परिभूतः ३ अभिभूतः ४ भग्नः ५ पराजितः ६ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मनुः । ४ । १८१ । “एभिर्जितैश्च जयति सर्व्वान् लोकानि- मान् गृही ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-534-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जित" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जितजित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जि + क्त 📚
अन्य सम्भावना: जित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जित 📚 ➤ उत्कर्ष होना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: जये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जित 📚जीता हुआ । पराजित । जिस दूसरे ने जीता हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जित: जि + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें