🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:00:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जित
jita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जित १ वि॰ [सं॰] जीता हुआ । पराजित । जिस दूसरे ने जीता हो ।
जित २ †पु क्रि॰ वि॰ [सं॰ यत्र] जिधर । जिस ओर । उ॰—जात है जित बाजि केशौ जात हैं तित लोग ।—केशव (शब्द॰) । यौ॰—जित तित्त = जहाँ तहाँ । वि॰ दे॰ जहाँ के मुहावरे । उ॰—सम विषम विहर वन सघन घन तहाँ सथ्थ जित तित्त हुअ । भूल्यो सुसंग कवियन वनह और नहीं जन संग दुअ ।—पृ॰ रा॰, ६ ।१३ । मुहा॰—जित कित होकर जाना = अव्यवस्थित जाना । इधर उधर जाना । उ॰—पसु अरु पसुप दवानल माहीं । चकित भए जित कित ह्नै जाही ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ३१० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जित mfn. won, acquired, conquered, subdued, RV. viii, 76, 4; AV. &c.
overcome or enslaved by (in comp., e.g. काम-, ‘under the dominion of lust’), Mn. &c.
given up, discontinued, Mn. iv, 181.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (420,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जित p. p. [जि-कर्मणि क्त] 1 Conquered, subdued, curbed, restrained, (as enemies, passions &c.) --2 Won, got, obtained (by conquest). --3 Surpassed, excelled. --4 Subject to, enslaved or influenced by; कामजित; स्त्रीजित &c. --तं Victory. --Comp. --अक्षर a. reading well or readily. --अमित्र a. one who has conquered his foes, triumphant, victorious. {2} one who has subdued his passions. --(त्रः) N. of Viṣṇu. --अरि a. one who has conquered his enemies or passions. --(रिः) an [] epithet of Buddha. --आत्मन् a. selfsubdued, void of passion. --आहव a. victorious. --इंद्रिय a. one who has conquered his passions or subdued the senses (रूप, रस, गंध, स्पर्श & शब्द); श्रुत्वा स्पष्ट्वाथ दृष्ट्वा च भुक्वा घ्रात्वा च यो नरः । न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेंद्रियः Ms. 2. 98. --काशिः the fist doubled. --काशिन् a. appearing victorious, proud of victory, assuming the airs of a victor; चाणक्योऽपि जितकाशितया Mu. 2; जितकाशी राजसेवकः ibid. --कोप, --क्रोध, --मन्यु a. imperturbable, not excitable --(धः) an epithet of Viṣṇu. --नेमिः a staff made of the Aśvattha tree. --लोक a. ‘one who has won heaven’ (epithet of a class of manes). --शत्रु a. victorious. --श्रम a. inured to fatigue, hardy. --स्वर्ग a. one who has won heaven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0514-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जित त्रि० जि--क्विप् । जेतरि । “मारजित् लोकजि- ज्जिनः” अमरः “स्वर्जिता यजेत” “विश्वजिता यजेत” श्रुति । “यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोषवेन वा” मनुः
जित त्रि० जि--कर्म्मणि क्त । १ एराजिते २ पराभूते । भावे क्त । ३ जये न० । तदस्यास्ति अच् । ४ अर्हदुपासकभेदे पु० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3119,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जितः, पुं, (जितं जयमस्यास्तीति । अच् ।) अर्हदुपासकविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
जितः, त्रि, (जि + कर्म्मणि क्तः ।) प्राप्तपरा- जयः । तत्पर्य्यायः । पराभूतः २ परिभूतः ३ अभिभूतः ४ भग्नः ५ पराजितः ६ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मनुः । ४ । १८१ । “एभिर्जितैश्च जयति सर्व्वान् लोकानि- मान् गृही ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-534-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जित" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें