🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:16:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जिनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जिनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जिनः

अर्थ: विजयी, विजेता

संस्कृत: बुद्धः · पर्याय: सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत

व्युत्पत्ति: जि+नक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जिन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जिन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजिनःजिनौजिनाः
द्वितीयाजिनम्जिनौजिनान्
तृतीयाजिनेनजिनाभ्याम्जिनैः
चतुर्थीजिनायजिनाभ्याम्जिनेभ्यः
पञ्चमीजिनात् / जिनाद्जिनाभ्याम्जिनेभ्यः
षष्ठीजिनस्यजिनयोःजिनानाम्
सप्तमीजिनेजिनयोःजिनेषु
सम्बोधनहे जिनहे जिनौहे जिनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जिन
जिन
jina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धर्मराज (3.3.37) यम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जिन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु ।
२. सूर्य ।
३. बुद्ध ।
४. जैनों के तीर्थंकर । यौ॰—जिन सदन = जिनसद्म । जैन मंदिर ।
जिन २ वि॰
१. जीतनेवाला । जयी ।
२. राग द्वेष आदि जीतनेवाला ।
३. वृद्ध [को॰] ।
जिन ३ वि॰ [सं॰ यानि] 'जिस' का बहुवचन ।
जिन ४ सर्व॰ [हिं॰] 'जिस' का बहुवचन ।
जिन ५ संज्ञा पुं॰ [अ॰] भूत । मुहा॰—जिन का साया = जिन लगना । जिन चढ़ना, जिन सवार होना = क्रोध के आवेश में होना । क्रोधांध होना ।
जिन ६ अव्य॰ [हिं॰ जनि] मत । उ॰—सोच करो जिन होहु सुखी मतिराम प्रवीन सबै नरनारी । मंजुल बंजुल कुंजन में घन, पुंज सखी ससुरारि तिहारी ।—मति॰ ग्रं॰, पृ॰ २९० ।
जिन ७ संज्ञा पुं॰ [अं॰] एक प्रकार की शराब । उ॰—जिन का एक देग ।—वो दुनिया, पृ॰ १४२ ।
जिन बखसीसति सदा घमंडहि मूरखताई ।—श्रीधर पाठक (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जिन mfn. (√ जि) victorious, L.
जिन m. ‘Victor’, a Buddha, Buddh.; Kathās. lxxii, 99
an Arhat (or chief saint of the Jainas; 24 Jinas are supposed to flourish in each of the 3 Avasarpiṇīs, being born in Āryāvarta), Jain.; Pañcat. v, 1, 10/11 ff.; VarBṛS. lx; Sarvad.
(hence) the number ‘24’, Hcat. i, 3, 919
metrically for जैन
Viṣṇu, Śiś. xix, 112
N. of Hemac. (?)
of a Bodhisattva
of a son of Yadu, KūrmaP. i, 22, 12.
2. जिन mfn. (for जीन or जीर्ण) very old, Uṇ. iii, 2/3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (421,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जिन a. [जि-नक्] 1 Victorious, triumphant. --2 Very old. --नः 1 A generic term applied to a chief Bauddha or Jaina saint. --2 N. applied to the Arhats of the Jainas. --3 A very old man. --4 An epithet of Viṣṇu. --Comp. --इंद्रः, --ईश्वरः {1} a chief Bauddha saint. {2} an Arhat of the Jainas. --सद्मन् n. a Jaina temple or monastery.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0514-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जिन पु० जि--नक् । १ बुद्धे अमरः २ अर्हन्नामबौद्धभेदे ३ विष्णौ च हेमच० । ४ अतिवृद्धे उणा० । ५ जित्वरे त्रि० मेदि० । तस्येदमण् । जैन जिनसम्बन्धिनि त्रि० “हस्तिना पीड्य- मानोऽपि न गच्छेज्जैनमन्दिरम्” । तदीयमते च तच्च अर्हच्छब्दे ३८२ पृ० दर्शितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3120,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जिनः, पुं, (जयतीति । जि + “इण् षिञ् जीति ।” उणां । ३ । २ । इति नक् ।) अर्हन् । बुद्धः । विष्णुः । इति हेमचन्द्रः । २ । १३० ॥ अति- वृद्धः । इत्युणादिकोषः ॥ जित्वरे, त्रि । इति मेदिनी । ने, ८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-535-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जिन" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जिनःजिन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जिनः 📚 ➤ विजयी, विजेता
संस्कृत: बुद्धः · पर्याय: सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जिन 📚विष्णु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जिन
भगवान् बुद्ध के नाम (१.१.१३) — सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र, भगवान्, मारजित्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें