🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:50:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जीर्णः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जीर्णः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जीर्णः

अर्थ: पुराना, प्राचीन

संस्कृत: वृद्धः, जीर्णत्वम् · पर्याय: प्रवयस्, स्थविर, वृद्ध, जीन, जरत्

व्युत्पत्ति: जॄ+क्त, (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जीर्ण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जॄ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जीर्ण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजीर्णःजीर्णौजीर्णाः
द्वितीयाजीर्णम्जीर्णौजीर्णान्
तृतीयाजीर्णेनजीर्णाभ्याम्जीर्णैः
चतुर्थीजीर्णायजीर्णाभ्याम्जीर्णेभ्यः
पञ्चमीजीर्णात् / जीर्णाद्जीर्णाभ्याम्जीर्णेभ्यः
षष्ठीजीर्णस्यजीर्णयोःजीर्णानाम्
सप्तमीजीर्णेजीर्णयोःजीर्णेषु
सम्बोधनहे जीर्णहे जीर्णौहे जीर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जॄ (दिवादिगण) · अर्थ: जीर्ण होना, वृद्ध होना (वयोहानौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजीर्यतिजीर्यतःजीर्यन्ति
मध्यमजीर्यसिजीर्यथःजीर्यथ
उत्तमजीर्यामिजीर्यावःजीर्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जीर्यति · लिट्: जजार · लुट्: जरिता · लृट्: जरिष्यति · लोट्: जीर्यतात् · लङ्: अजीर्यत् · विधिलिङ्: जीर्येत् · आशीर्लिङ्: जीर्यात् · लुङ्: अजरत् · लृङ्: अजरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जरण · ण्वुल्: जारकः · तृच्: जरीता · ण्यत्: जार्यः · तव्य: जरीतव्यः · अनीयर्: जरणीयः · क्त: जीर्णः · क्तवतु: जीर्णवान् · शतृ: जीर्यन् · स्य-शतृ: जरीष्यन् · क्त्वा: जरीत्वा · ल्यप्: प्रजीर्य · तुमुन्: जरीतुम् · णमुल्: जारम् · क्तिन्: जीर्णि · क्वसु: जेरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जीर्ण
जीर्ण
jīrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीर्ण वि॰ [सं॰]
१. बहुत बुड्ढा । बुढापे से जर्जर ।
२. पुराना । बहुत दिनों का । जैस, जीर्ण ज्वर ।
३. जो पुराना होने के कारण टूट फूट गया हो । कमजोर हो गया हो । फटा पुराना । उ॰—का क्षति लाभ जीर्ण धनु तोरे ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—जीर्ण शीर्ण = फटा पुराना । टूटा फूटा ।
४. पेट में अच्छी तरह पचा हुआ । जठराग्नि में जिसका परिपाक हुआ हो । परिपक्व । जैसे,—अन्न, अजीर्ण ।
जीर्ण २ संज्ञा पुं॰
१. जीरा ।
२. बूढ़ा व्यक्ति (को॰) ।
३. वृक्ष (को॰) ।
४. शिलाजतु (को॰) ।
५. वृद्धावस्था । वार्धक्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीर्ण mfn. (Pāṇ. iii, 2, 104) old, worn out, withered, wasted, decayed, AV. x, 8, 27; TS. i; ŚBr. &c.
ancient (tradition), KātyŚr., Sch.
digested, MBh. iii, 8623; R.; Hariv. &c.
जीर्ण m. an old man, W.
(= जर्ण), a tree, L.
= ˚रण, L.
जीर्ण n. old, age,, decrepitude, Rājat. iii, 316
‘digestion’, see -शक्ति
benjamin, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (422,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीर्ण p. p. [जॄ-क्त] 1 Old, ancient. --2 Worn out, ruined, wasted, decayed, tattered (as clothes); वासांसि जीर्णानि यथा विहाय Bg. 2. 22; U. 6. 38; Māl. 5. 30. --3 Digested; सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः H. 1. 22. --र्णः 1 An old man. --2 A tree. --3 Cuminseed. --णा Large cumin-seed. --र्णं 1 Benzoin. --2 Old age, decrepitude. --Comp. --उद्धारः ‘renewing the old’, repairs, especially of a temple or any charitable or religious institution. --उद्यानं ruined or neglected garden. --ज्वरः lingering fever. --पर्णः the Kadamba tree. --वज्रं a particular gem. --वस्त्र a. wearing old clothes. --वाटिका a ruined house.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0515-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीर्ण त्रि० जॄ--क्त । १ जरायुक्ते २ पुरातने च अमरः “वासांसि जीर्णानि यथा विहाय” गीता । “जीर्णमन्नं प्रशंसीयात् शस्यञ्च गृहमागतम्” चाणक्यः । २ शैलजे न० राजनि० । ३ उदराग्निना कृतपाके त्रि० । “अजीर्णे भेषजं वारि जीर्णे वारि बलप्रदम्” वैद्यकम् । [] द्रव्यभेदे जीर्णतासाधनद्रव्यभेदा जीर्णमञ्जर्य्यामुक्ता यथा “नारीकेलफलेषु तण्डुलमथ क्षीरं रसाले हितं जम्बीरो- त्थरसो घृते समुचितः सर्पिस्तु मोचाफले । गोधूमेषु च कर्कटी हिततमा मांसात्यये काञ्जिकं नारङ्गे गुड- नक्षणञ्च कथितं पिण्डारके कोद्रवः । पिष्टान्ने सलिलं पियालफलजे पथ्या सिता माषजे खण्डं क्षीरभवे तु तक्रमुचितं कोष्णाम्बु कोलम्बजे । मत्स्ये चूतफलं त्व- जीर्णशमनं मध्वम्बुपानात्यये तैलं पौष्करजे कटूप्रशमनं शेषांस्तु बुद्ध्या जयेत् । पनसे कदलं कदले च घृतं घृत- पाकविधावपि जम्बुरसः । तदुपद्रबशान्तिकरं लवणं लवणेषु च तण्डुलवारि वरम् । नारिकेलफलतालवीजयोः पाचनं य इह तण्डुलं विदुः । ते वदन्ति मुनयोऽथ तण्डुलान् क्षीरवारि परिपाचयत्यपि । दाडिमाम- लकतालतिन्दुकीवीजपूरलवलीफलान्यपि । बाकुलेन च फलेन पाचयेत् पाकमेति बकुलं स्वमूलतः । मधूक- मालूरनृपादनानां परूषखर्ज्जूरकपित्थकानाम् । पाकाय पेयं पिचुमर्दवीजं घृतेऽपि तक्रं प्रवदन्ति पथ्यम् । गो- धूममाषहरिमन्थसतीनमुद्गपाको भर्वेदिति च मातु- लपत्रकेण । खर्ज्जूरिका विसकशेरुसितासु शस्तं शृङ्गाटके मधुफलेष्वपि भद्रमुस्तम् । पिशितपनसयोः स्यादाम्रवीजेन पाकः कृशरमहिषयोषित्क्षीरयोः सैन्धवेन । चिपिटपरिणतिः स्यात् पिप्पलीदीपिकाभ्या मपहरति तुषाम्भो वैदलानामजीर्णम् । कर्पूरपूगीफल नागवल्लीकाश्मीरजातीफलजातिकोशम् । कस्तूरिका सिह्लकनारिकेलजलं पचत्याशु समुद्रफेनः । श्यामाक नीवारकुलत्थषष्टिनिष्पाबकङ्गू दधिमस्तकस्तु । चिन्वा- कुलत्थौ तिलतैलयोगात् जटाब्दनादस्य निहन्त्यथाम्रम् । कशेरुशृङ्गाटमृणालमृद्वी खर्ज्जूरखण्डा अपि नागरेण । पलाशभस्माम्बु तथार्द्रजो बा रसो निहन्या- द्रसमिक्षुजातम् । अम्लेन केनाप्यथ व्योषणेन कोष्णा- म्बुना वा घृतसेति पाकम् । तिलादितैलान्यपि का- ञ्जिकेन सर्ज्जस्य मज्जा पनसामलक्यौ । किमत्र चित्रं बहुमांसमत्स्यभोजी सुखी स्यात् परिपीय शुक्तम् । इत्य- द्भुतं केवलवह्निपक्वमांसेन मत्स्यं परिपाकमेति । कपोतपारावतनीलकण्ठककपिञ्जलानां पिशितानि जग्ध्वा । काशस्य मूलं परिपेयमुष्णं सुखी भवेन्ना बहुशो न भूतम् । व्योषैः रसाला सुरभीयबस्तुमण्डेन कोष्णेन विपाकमेति । शङ्खस्य चूर्णेन हयारिगारी- [] पयोदधिक्षीरमुपैत्रि पाकम् । वटो वेसवाराल्लवङ्गेन फेनी शमं पर्पटः शिग्रुबीजेन याति । कणामूलतो लड्डुका पूपकादेर्विपाको भवेच्छस्कुलीमण्डयोश्च । श्वाविद्गोधागण्डकाश्चित्रतैलाद् यावत् क्षारात् कोल- कूर्तादयोऽपि । जीर्य्यान्त्येवं पायसो मुद्गयूषात् सामु- द्रादप्यारनालं सुखाय । तप्तं तप्तं हेम वा तारमग्नौ तोये क्षिप्तं सप्तकृत्वस्तदम्भः । पीत्वावश्यं दीर्घकालो- पपन्नमम्भो जीर्णं शीघ्रमेवं जहाति । पालङ्किका केमुककारवेल्ली वार्त्ताकुवंशाङ्कुरमूलकानाम् । उपोद कालाबुपटोलकानां सिद्धार्थको मेधवरस्य पक्ता । शुण्ष्ठीसतीनस्य च नागरङ्गजम्बीरयोः कोद्रबको निहन्ता । जरामिरागेरिकचन्दनाम्यामभ्येति शीघ्रं बहुशो न मूतम् । पटोलवंशाङ्कुरकारवेल्लीफलान्य लाबूनि बहूनि जग्ध्वा । क्षारोदकं ब्रह्मतरोर्निपीय भोक्तुं पुनर्वाञ्छति तावदेव । विपच्यते शूरणको गुडेन तथालुकं तण्डुलतोयपानात् । जम्बीरनीरेण निशा- रसोनं मुस्तेन तूर्णं परिपाकमेति । चञ्चूकसिद्धार्थक वास्तुकानां गायत्रिसारक्वथितेन पाकः । शाकानि सर्व्वाण्युपयान्ति पा
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीर्ण" आता है (12)
जर्जर जीर्ण । जो बहुत पुराना होने के कारण बेकाम हो गया होजाजर पु † वि॰ दुर्वल । कृश । जीर्णजाजरा पु † वि॰ जर्जर । जीर्णजर्जारित जीर्ण । पुरानाआहत जिसपर आघात हुआ हो । चोट खाया हुआ । घायल । जखमी । जैसे,—उस युद्ध में ४०…जरठ कर्कश । कठिनजीन घोडे़ की पीठ पर रखने की गद्दी । चारजामा । काठी । यौ॰—जीनपोशशीर्ण छितराया हुआ । टूटा फूटा हुआ । खंड खंडघिसा घिसा हुआ । रगड़ा हुआजीरा डेढ़ दो हाथ ऊँचा एक पौधा । विशेष—इसमें सौंफ की तरह फूलों के गुच्छे लंब…चिराना चीरने का काम कराना । फड़वाना । जैसे,—फोडा़ चिराना, लकडी़ चिरानापुराना जो किसी समय के बहुत पहले से रहा हो । जो किसी विशेष समय में भी हो और उस…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जीर्णःजीर्ण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जॄ + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जीर्णः 📚 ➤ पुराना, प्राचीन
संस्कृत: वृद्धः, जीर्णत्वम् · पर्याय: प्रवयस्, स्थविर, वृद्ध, जीन, जरत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जीर्ण 📚बहुत बुड्ढा । बुढापे से जर्जर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जीर्ण
बूढ़ा (२.६.४२) — प्रवया, स्थविर, वृद्ध, जीन, जरत्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जीर्णः: जॄ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬