🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:42:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जुष्टः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जुष्टः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जुष्टः

अर्थ: सेवा करना, प्रसन्न होना, सन्तुष्ट करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: प्रीतिसेवनयोः

अंग्रेज़ी: (°ष्ट॑, RV. ix, 42, 2; AV. and in later language, Pāṇ. vi, 1, 209 f.) pleased, propitious, RV. ix, 42, 2

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जुष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जुष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जुष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजुष्टःजुष्टौजुष्टाः
द्वितीयाजुष्टम्जुष्टौजुष्टान्
तृतीयाजुष्टेनजुष्टाभ्याम्जुष्टैः
चतुर्थीजुष्टायजुष्टाभ्याम्जुष्टेभ्यः
पञ्चमीजुष्टात् / जुष्टाद्जुष्टाभ्याम्जुष्टेभ्यः
षष्ठीजुष्टस्यजुष्टयोःजुष्टानाम्
सप्तमीजुष्टेजुष्टयोःजुष्टेषु
सम्बोधनहे जुष्टहे जुष्टौहे जुष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जुष् (तुदादिगण) · अर्थ: सेवा करना, प्रसन्न होना, सन्तुष्ट करना (प्रीतिसेवनयोः)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजुषतेजुषेतेजुषन्ते
मध्यमजुषसेजुषेथेजुषध्वे
उत्तमजुषेजुषावहेजुषामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): जुषते · लिट् (आत्मने.): जुजुषे · लुट् (आत्मने.): जोषिता · लृट् (आत्मने.): जोषिष्यते · लोट् (आत्मने.): जुषताम् · लङ् (आत्मने.): अजुषत · विधिलिङ् (आत्मने.): जुषेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): जोषिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अजोषिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अजोषिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जोषण · ण्वुल्: जोषकः · तृच्: जोषिता · तव्य: जोषितव्यः · अनीयर्: जोषणीयः · क्त: जुष्टः · क्तवतु: जुष्टवान् · शानच्: जुषमाणः · क्त्वा: जुषित्वा · ल्यप्: प्रजुष्य · तुमुन्: जोषितुम् · णमुल्: जोषम् · घञ्: जोषः · क्तिन्: जुष्टि · क्वसु: जुजुष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जुष्ट
जुष्ट
juṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जुष्ट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] उच्छिष्ट । जूठन [को॰] ।
जुष्ट २ वि॰
१. तृप्त । तुष्ट ।
२. सेवित । भुक्त ।
३. समन्वित । युक्त ।
४. इष्ट । वांछित ।
५. पूजित ।
६. अनुकूल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जुष्ट mfn. (˚ष्ट, RV. ix, 42, 2; AV. and in later language, Pāṇ. vi, 1, 209 f.) pleased, propitious, RV. ix, 42, 2
liked, wished, loved, welcome, agreeable, usual (cf. Pāṇ. iii, 2, 188; Kār.; with dat. or gen., rarely instr.), RV.; AV.; ŚBr. &c.
frequented, visited, inhabited, MBh.; R.; BhP.
swept over (by the wind), Hariv. 6984
afflicted by (instr. or in comp.), Suśr.
served, obliged, worshipped, W.
practised, W.
furnished with, possessed of (instr. or in comp.), R. iii; BhP.
जुष्ट n. the remnants of a meal, L.
cf. अ-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जुष्ट p. p. [जुष्-कर्मणि क्त] 1 Pleased, gratified. --2 Practised, resorted to, visited, suffered &c.; Bg. 2. 2. --3 Furnished or endowed with, possessed of. --4 Liked loved, agreeable. --5 Served, worshipped. --6 Propitious, favourable. --7 Shared, partaken in; U. 6. 40. --ष्टं The remnants of meal (उच्छिष्ट).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0516-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जुष्ट न० जुष--कर्म्मणि क्त । १ उच्छिष्टे । २ सेविते त्रि० मेदि० “परजुष्टनयान्निवर्त्तमानः” दीधितिः । “पुण्यो महाब्रह्म- समूहजुथः” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3142,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जुष्टं, क्ली, (जुष्यते स्म इति । जुष + क्तः ।) उच्छि- ष्टम् । सेविते, त्रि । इति मेदिनी । टे, १५ ॥ (यथा, भट्टिः । १ । ४ । “पुण्यो महाब्रह्मसमूहजुष्टः सन्तर्पणो नाकसदां वरेण्यः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-542-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जुष्टःजुष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जुष् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जुष्टः 📚 ➤ सेवा करना, प्रसन्न होना, सन्तुष्ट करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: प्रीतिसेवनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जुष्ट 📚उच्छिष्ट । जूठन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जुष्टः: जुष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬