🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:54:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जूर्ण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जूर्ण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जूर्ण

अर्थ: हिंसा करना, दुःख देना, वृद्ध होना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: हिंसावयोहान्योः

अंग्रेज़ी: to kill,to torture, to become old

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जूर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जूर् + क्त
  2. जूर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जूर् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जूर्ण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजूर्णःजूर्णौजूर्णाः
द्वितीयाजूर्णम्जूर्णौजूर्णान्
तृतीयाजूर्णेनजूर्णाभ्याम्जूर्णैः
चतुर्थीजूर्णायजूर्णाभ्याम्जूर्णेभ्यः
पञ्चमीजूर्णात् / जूर्णाद्जूर्णाभ्याम्जूर्णेभ्यः
षष्ठीजूर्णस्यजूर्णयोःजूर्णानाम्
सप्तमीजूर्णेजूर्णयोःजूर्णेषु
सम्बोधनहे जूर्णहे जूर्णौहे जूर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जूर् (दिवादिगण) · अर्थ: हिंसा करना, दुःख देना, वृद्ध होना (हिंसावयोहान्योः)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजूर्यतेजूर्येतेजूर्यन्ते
मध्यमजूर्यसेजूर्येथेजूर्यध्वे
उत्तमजूर्येजूर्यावहेजूर्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): जूर्यते · लिट् (आत्मने.): जुजूरे · लुट् (आत्मने.): जूरिता · लृट् (आत्मने.): जूरिष्यते · लोट् (आत्मने.): जूर्यताम् · लङ् (आत्मने.): अजूर्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): जूर्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): जूरिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अजूरिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अजूरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जूरण · ण्वुल्: जूरकः · तृच्: जूरिता · ण्यत्: जूर्यः · तव्य: जूरितव्यः · अनीयर्: जूरणीयः · क्त: जूर्णः · क्तवतु: जूर्णवान् · शानच्: जूर्यमाणः · क्त्वा: जूरित्वा · ल्यप्: प्रजूर्य · तुमुन्: जूरितुम् · णमुल्: जूरम् · घञ्: जूरः · क्तिन्: जूर्ति · क्वसु: जुजूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जूर्ण
जूर्ण
jūrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जूर्ण संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का तृण । पर्या॰—उलूक । उलप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जूर्ण mfn. decayed, old, RV.
2. जूर्ण mfn. fr. √ ज्वर्, Pāṇ. vi, 4, 20, Sch.
1. & 2. . See 2. जूर् and p. 423, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (423,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जूर्ण पु० जूर--क्त । (उलुखड) तृणभेदे रत्नमालायां जूर्णाख्येति तत्पर्य्याये निर्द्देशात् तस्य तथात्वम् । जूर्णेति आख्या यस्य जुर्णाख्योऽप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3143,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जूर्णजूर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जूर् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: जूर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जूर् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जूर्ण 📚 ➤ हिंसा करना, दुःख देना, वृद्ध होना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: हिंसावयोहान्योः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जूर्ण 📚एक प्रकार का तृण । पर्या॰—उलूक । उलप🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जूर्ण: जूर् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें