॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण
"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद
अर्थ: नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: क्षये
अंग्रेज़ी: to wane,to decline,to decay,to reduce,to contract, to shrink
व्युत्पत्ति: जि / जन् / जु + ड (कृदन्त)
सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):
📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका 📘 धातु-रूपावली में सभी लकार
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | जाः | जौ | जाः |
| द्वितीया | जाम् | जौ | जः |
| तृतीया | जा | जाभ्याम् | जाभिः |
| चतुर्थी | जे | जाभ्याम् | जाभ्यः |
| पञ्चमी | जः | जाभ्याम् | जाभ्यः |
| षष्ठी | जः | जोः | जाम् |
| सप्तमी | जि | जोः | जासु |
| सम्बोधन | हे जाः | हे जौ | हे जाः |
रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।
लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | जायति | जायतः | जायन्ति |
| मध्यम | जायसि | जायथः | जायथ |
| उत्तम | जायामि | जायावः | जायामः |
दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जायति · लिट्: जजौ · लुट्: जाता · लृट्: जास्यति · लोट्: जायतात् · लङ्: अजायत् · विधिलिङ्: जायेत् · आशीर्लिङ्: जायात् · लुङ्: अजासीत् · लृङ्: अजास्यत्
प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जान · ण्वुल्: जायकः · तृच्: जाता · यत्: जेयः · तव्य: जातव्यः · अनीयर्: जानीयः · क्त: जातः · क्तवतु: जातवान् · शतृ: जायन् · स्य-शतृ: जास्यन् · क्त्वा: जात्वा · ल्यप्: प्रजाय · तुमुन्: जातुम् · णमुल्: जायम् · घञ्: जायः · क्तिन्: जाति · क्वसु: जजिवान्
अर्थ: बोलना
संस्कृत: भाषायाम्
अंग्रेज़ी: to speak, to talk
सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):
लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | नलतात् / नलताद् / नलतु / नालयतात् / नालयताद् / नालयतु | नलताम् / नालयताम् | नलन्तु / नालयन्तु |
| मध्यम | नल / नलतात् / नलताद् / नालय / नालयतात् / नालयताद् | नलतम् / नालयतम् | नलत / नालयत |
| उत्तम | नलानि / नालयानि | नलाव / नालयाव | नलाम / नालयाम |
दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नलति · लट् (आत्मने.): नालयते · लिट्: ननाल · लिट् (आत्मने.): नालयाञ्चक्रे · लुट्: नलिता · लुट् (आत्मने.): नालयिता · लृट्: नलिष्यति · लृट् (आत्मने.): नालयिष्यते · लोट्: नलतात् · लोट् (आत्मने.): नालयताम् · लङ्: अनलत् · लङ् (आत्मने.): अनालयत · विधिलिङ्: नलेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): नालयेत · आशीर्लिङ्: नल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): नालयिषीष्ट · लुङ्: अनालीत् · लुङ् (आत्मने.): अनीनलत · लृङ्: अनलिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अनालयिष्यत
प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नलन · ण्वुल्: नालकः · तृच्: नलिता · यत्: नाल्यः · ण्यत्: नाल्यः · तव्य: नलितव्यः · अनीयर्: नलनीयः · क्त: नलितः · क्तवतु: नलितवान् · शतृ: नलन् · स्य-शतृ: नलिष्यन् · शानच्: नालयमानः · क्त्वा: नलित्वा · ल्यप्: प्रनल्य · तुमुन्: नलितुम् · णमुल्: नालम् · घञ्: नालः · क्तिन्: नल्ति · क्वसु: नेलिवान्
| पदम् | विवरणम् |
|---|---|
| जः | जा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जै + अच् 📚 अन्य सम्भावना: जा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जै + अच् | जा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: जै + अच् |
| गा-नल | समास: गा + नल् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण) अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: नल् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚 अन्य सम्भावना: नल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | नल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन |
जः 📚 ➤ नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: क्षये
गानल 📚गा 📚नल् ➤ गा (शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)) + नल् (बोलना)
संस्कृत: भाषायाम्
| शब्द | संक्षिप्त अर्थ | कोश |
|---|---|---|
| जा 📚 | रहा है ।—जयं॰ प्र॰, पृ॰ ८६ | 🟠🔵🟣🟢🟤 |
| गा 📚 | पु † क्रि॰ अ॰ गया | 🟠🔵🟣🟢🟤 |
| नल् 📚 | cl. 1. P. to smell or to bind, Dhātup. xx, 8 (confusion of गन्धे and ब… | 🔵🟣 |
ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗
इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।
| पदम् | विच्छेदः | सन्धि | सूत्रम् |
|---|---|---|---|
| जोगानल | जः + गा | विसर्ग → उ (हशि च) | हशि च (६.१.११४) |
ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।
कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।
विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड