🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:35:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तकरारी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तक्+अर-+अरी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तक्

अर्थ: धार करवानेवाला, छिलवानेवाला

संस्कृत: तक्षयति सः

अंग्रेज़ी: One who enables someone to sharpen or peel

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तक्ष् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तक्ष् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

अरी

अर्थ: शत्रु,दुश्मन

संस्कृत: शत्रुः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, द्विषत्, द्वेषण

व्युत्पत्ति: ऋ+इन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अरि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. अरि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. अरि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अरि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरिःअरीअरयः
द्वितीयाअरिम्अरीअरीन्
तृतीयाअरिणाअरिभ्याम्अरिभिः
चतुर्थीअरयेअरिभ्याम्अरिभ्यः
पञ्चमीअरेःअरिभ्याम्अरिभ्यः
षष्ठीअरेःअर्योःअरीणाम्
सप्तमीअरौअर्योःअरिषु
सम्बोधनहे अरेहे अरीहे अरयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तक्ष्
तक्ष्
takṣ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तक्ष् cl. 1. P. ˚क्षति (ep. also Ā. impf. तक्षत्, अतक्षत्, RV.; rarely cl. 2. 3.pl. तक्षति [Pāṇ. vii, 1, 39; Pat.] RV. i, 162, 6; impf. [aor.?] अतक्ष्म, 2. pl. अतष्ट, RV.; once cl. 5. [तक्ष्णोति, Pāṇ. iii, 1, 76] Pot. ˚क्ष्णुयुर्, Lāṭy. viii; see also अप-; aor., अतक्षीत्, Pāṇ. vii, 2, 7, Kāś.; 3. pl. ˚क्षिषुर्, RV. i, 130, 6; Subj. तक्षिषत् [Pāṇ. iii, 4, 7, Kāś.], ŚāṅkhŚr. vii; pf. ततक्ष, once Ā. ˚क्षे, RV. v, 33, 4; 3 pl. ˚क्षुर्, RV. (8 times), &c., once तक्षुर्, ii, 19, 8; 2. du. तक्षथुर्, x, 39, 4; pr. p. f. तक्षती, i, 164, 41; pf. Pass. p. तष्ट See s.v.) to form by cutting, plane, chisel, chop, RV. &c.; to cut, split, MBh.; Hariv.; Hcar.; to fashion, form (out of wood &c.), make, create, RV.; AV.; to form in the mind, invent, RV.; to make (any one young; double acc.), make able or prepare for (dat.), RV.; (in math.) to reduce by dividing, Gol. xiii, 14 ff.; Līl. &c.; = √ त्वच्, Dhātup. xvii, 13; to, skin, ib. : Caus. तक्षयति (aor. अततक्षत्), Pāṇ. vii, 4, 93, Kāś.; cf. त्वक्ष्.
2. तक्ष् ‘paring’, See काष्ठ-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (431,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तक्ष् {c1c} {c5c} P. (तक्षति, तक्ष्णोति, तष्ट) 1 To chop, cut off, pare, chisel, slice, split; आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा Mb.; निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्घनः Ak. --2 To fashion, shape, form (out of wood &c.). --3 To make, create in general. --4 To wound, hurt. --5 To invent, form in the mind. --6 To make one's own, appropriate. --7 To cover. --8 To peel. --9 To make thin. --WITH निस् 1 to slice out of. --2 to form, create.
तक्ष् a. (At the end of comp.) Paring, cutting &c.; also तक्ष.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0525-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तक्तक्ष् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तक्ष् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अर-अरीसमास: अर + अरि द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अरि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: अरि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | अरि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तक् 📚 ➤ धार करवानेवाला, छिलवानेवाला
संस्कृत: तक्षयति सः

अरअरी 📚अर 📚अरि ➤ अर (पहिए के अरे या पहिए अर्धव्यास) + अरि (शत्रु,दुश्मन)
संस्कृत: शत्रुः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, द्विषत्, द्वेषण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तक्ष् 📚cl. 1. P. ˚क्षति (ep. also Ā. impf. तक्षत्, अतक्षत्, RV.; rarely cl.…🔵🟣
अर 📚पहिए की नाभि और नेमि के बीच की आड़ी लकड़ी । आरागज🟠🔵🟣🟢🟤
अरि 📚शत्रु । बैरी । चक्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अरि
शत्रु के नाम (२.८.१०) — रिपु, वैरी, सपत्न, द्विषत्, द्वेषण, दुर्हृद्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
तकरारीतक् + अरहल्-अच् संयोग —
तकरारीअर + अरीदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • अर-अरी = अर + अरी द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें