🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:04:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तकसीम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तक-+सीमे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सीमे

अर्थ: हद, मर्यादा, किनारा, छोर, सरहद

संस्कृत: मर्यादा, अवधिः · पर्याय: सीमन्

व्युत्पत्ति: सीमन् + डाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सीमा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सीमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. सीमा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. सीमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सीमा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासीमासीमेसीमाः
द्वितीयासीमाम्सीमेसीमाः
तृतीयासीमयासीमाभ्याम्सीमाभिः
चतुर्थीसीमायैसीमाभ्याम्सीमाभ्यः
पञ्चमीसीमायाःसीमाभ्याम्सीमाभ्यः
षष्ठीसीमायाःसीमयोःसीमानाम्
सप्तमीसीमायाम्सीमयोःसीमासु
सम्बोधनहे सीमेहे सीमेहे सीमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सीमा
सीमा
sīmā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अवधि (3.3.107) बिल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सीमा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सीमन्] दे॰ सीमा २ ।
सीमा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. माँग ।
२. किसी प्रदेश या वस्तु के विस्तार का अंतिम स्थान । हद । सरहद । मर्यादा ।
३. आचरण व्यवहार आदि की शिष्टता । मर्यादा । मुहा॰—सीमा के बाहर जाना=उचित से अधिक बढ़ जाना । मर्य्रादा का उल्लंघन करना । हद से ज्यादा बढ़ना ।
४. खेत, गाँव आदि की सीमा पर का बाँध या मेंड़ (को॰) ।
५. चिह्न । निशान (को॰) ।
६. किनारा । तीर । समुद्रतट (को॰) ।
७. क्षितिज (को॰) ।
८. उच्चतम या अधिकतम सीमा (को॰) ।
९. खेच (को॰) ।
१०. ग्रीवा के पृष्ठ भाग में खोपड़ी आदि का जो़ड़ (को॰) ।
११. अंडकोष (को॰) ।
१२. एक आभूषण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सीमा f. (ifc. f(आ). ) parting of the hair (see सुसीम)
a boundary, landmark, Mn.; MBh. &c.
rule of morality (see comp.).
2. सीमा f. pl. = सिमा, ŚBr., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1219,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सीमा 1 Boundary, limit, border, margin, frontier. --2 A mound or ridge serving to mark the boundary of a field, village &c.; सीमां प्रति समुत्पन्ने विवादे Ms. 8. 245; Y. 2. 152. --3 A mark, land-mark. --4 A bank, shore, coast. --5 The horizon. --6 A suture (as of a skull). --7 The bounds of morality or decorum, [] limits of propriety. --8 The highest or utmost limit, highest point, climax; सीमेव पद्मासनकौशलस्थ Bk. 1. 6. --9 A field. --10 The nape of the neck. --11 The scrotum. --Comp. --अधिपः a neighbouring prince. --अंतः {1} a boundary-line, border, frontier-line. {2} the utmost limit. ˚पूजनं {1} the ceremony of worshipping or honouring a village-boundary. {2} worshipping the bridegroom when he arrives at the village-boundary. --उल्लंघनं transgressing or leaping over a boundary, crossing a frontier (now performed on the Daśarā day). --निश्चयः a legal decision with respect to land-marks or boundaries. --लिंगं a boundary-mark, land-mark. --वादः a dispute about boundaries. --विनिर्णयः settlement of disputed boundary-questions. --विवादः litigation about boundaries. ˚धर्मः the law regarding disputes about boundaries. --वृक्षः a tree serving as a boundary-mark. --संधिः the meeting of two boundaries.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सीमा स्त्री + सीमन् + वा ढाप् । १ मर्य्यादायां २ ग्रामादेरन्त मागे ३ सीमन्शब्दार्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5300,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सीमा, [न्] स्त्री, (सीयते इति । सि + “नामन्- सीमन्व्योमन्निति ।” उणा० ४ । १५० ।
सीमा, [न्] स्त्री, (सीयते इति । सि + “नामन्- सीमन्व्योमन्निति ।” उणा० ४ । १५० । [] इति मनिन्प्रत्ययेन साधुः । “डावुभाभ्याम- न्यतरस्याम् ।” ४ । १ । १३ । इति पाक्षिको डाप् ।) ग्रामादीनामवधारितान्तभागः । सीमाना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मर्य्यादा २ अवधिः ३ आघाटः ४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनुः । ८ । २५३ -- २५४ । इति मनिन्प्रत्ययेन साधुः । “डावुभाभ्याम- न्यतरस्याम् ।” ४ । १ । १३ । इति पाक्षिको डाप् ।) ग्रामादीनामवधारितान्तभागः । सीमाना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मर्य्यादा २ अवधिः ३ आघाटः ४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनुः । ८ । २५३ -- २५४ । “यदि संशय एव स्यात् लिङ्गानामपि दर्शने । साक्षिप्रत्यय एव स्यात् सीमावादविनिर्णयः ॥ ग्रामीयककुलानाञ्च समक्षं सीम्नि साक्षिणः । प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानितयोश्चैव विवादिनोः ॥”) स्थितिः । (यथा, माघे । ३ । ५७ । “यस्यामजिह्मा महतीमपङ्काः सिमानमत्यायतयोऽत्यजन्तः । जनैरजातस्खलनैर्ण जातु द्वयेऽप्यमुच्यन्त विनीतमार्गाः ॥”) क्षेत्रम् । अण्डकोषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, -- “केशेषु चमरीं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ॥” इति सिद्धान्तकौमुदी । २ । ३ । ३६ ॥) वेला । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-358-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सीमा" आता है (46)
अवधि सीमा । हद । पराकाष्ठाइयत्ता सीमा । हद । परिमितिप्रांत अंत । शेष । सीमाअवधार निश्चय । सीमाचक्रवाट हद । सीमापरिमिति नाप, तोल, सीमा, आदिपरिच्छित्ति सीमा । अवधि । इयत्ता । हदपरिमा सीमा । इयतापरिच्छेदक सीमा या इयत्ता निर्धारित करनेवाला । हद मुकर्रर करनेवालापारिमित्य सीमा । परिसीमासीमक सीमा । हदथाक गाँव की सरहद । ग्रामसीमासरहद सीमापरिसीमा चारों ओर की सीमा । चौहद्दी । चतुःसीमाबारहपत्थर वह पत्थर जो छावनी की सरहद पर गाड़ा जाता है । सीमाअंत वह स्थान जहाँ से किसी वस्तु का अंत हो । सामाप्ति । आखीर । अवसान । इतिअणि कोर । नोक । मुनईआजि युद्ध । रण । संग्राम । लड़ाईतथा अन्य॰अंतक मृत्यु जो प्राणियों के जीवन का अंत करती है मौतकंकट कवच । संनाह । वर्मपालि कर्णलताग्र । कान की लौ । कान के पुट के नीचे का मुलायम चमड़ा । विशेष— प…मिति मान । परिमाणअवसान विराम । ठहराव । समाप्ति । अंतनिवसथ गाँवपरिधि वह रेखा जो किसी गोल पदार्थ के चारो ओर खींचने से बने । गोल बस्तु की चौह…परिमित जिसका परिमाण हो या ज्ञात हो । जिसकी नाप तोल की गई हो या मालुम हो । सीम…भुक्ति भोजन । आहारअवच्छेद अलगाव । भेदस्थंडिल भूमि । जमीनमीर समुद्रअंडकोश अभिलंघन उछलकर अथवा कूदकर पार करनापारावार आर पार । वार पार । दोनों तटहद किसी वस्तु के विस्तार का अंतिम सिरा । किसी चीज की लंबाई, चौड़ाई, ऊँचाई…पारि पु संज्ञा स्त्री॰थाह नदी, ताल, समुद्र इत्यादि के नीचे की जमीन । जलाशय का तलभाग । धरती का वह…गायत बहुत अधिक । हद से ज्यादा । अत्यंत । जैसे,—वह गायत दरजे का पाजी हैपेटा किसी पदार्थ का मध्य भाग । बीच का हिस्साहाता घेरा हुआ स्थान । वह जगह जिसके चारों ओर दीवार खिँची हो । बाड़ाहीता आहाता । घेरापरमान पु † संज्ञा पुं॰परवान पु संज्ञा पुं॰मरजाद पु संज्ञा स्त्री॰सिवान किसी प्रदेश का अंतिम भाग जिसके आगे दूसरा प्रदेश पड़ता हो । हद । सरहद ।…प्रमान पु संज्ञा पुं॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तक-सीमेसमास: तक + सीमा तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: सीमा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सीमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | सीमा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तकसीमे 📚तक 📚सीमा ➤ तक (हसना, उपहास करना, मज़ाक उडाना) + सीमा (हद, मर्यादा, किनारा, छोर, सरहद)
संस्कृत: मर्यादा, अवधिः · पर्याय: सीमन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तक 📚एक विभक्ति जो किसी वस्तु या व्यापार की सीमा अथवा अवधि सूचित करती है । …🟠🔵🟣🟢🟤
सीमा 📚दे॰ 'सीमा' २🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सीमा
सीमा (२.२.२०) — सीमन्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • तक-सीमे = तक + सीमे तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें