🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:19:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तक
taka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तक १ अव्य॰ [सं॰ तावत्क, ताअक्क, तक्क, तक] एक विभक्ति जो किसी वस्तु या व्यापार की सीमा अथवा अवधि सूचित करती है । पर्यत । जैसे,—वे दिल्ली तक गए हैं । परसों तक ठहरो । दस रुपए तक दे देंगे । उ॰—जो पल तकिया छोड़ि दृग सकै न तुव तक आइ । दरस भीख उनकौ कहाँ दीजत नहिं पहुँचाइ ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
तक २ संज्ञा स्त्री॰ [पं॰ तकड़ी]
१. तराजू ।
२. तराजू का पल्ला ।
तक ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ टक । उ॰—अति बल जल बरसत दोउ लोचन दिन अरु रइन रहत एकहि तक ।— तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तक m(nom. pl. आस्)fn. (अद्). (dimin. of 2. त) that, 133, 4 and 191, 15 KātyŚr. xiii; Bhadrab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (431,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तक a. Ved. 1 Censured. --2 Enduring.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0525-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तक हासे अक० सहने सक० भ्वा० पर० सेट् । तकति अताकीत्--अतकीत् । तताक तेकेतुः । निरुक्ते अयं गतिकर्मसु पठितः । कर्मणि भावे च । यत् न ण्यत् । तक्यं सहनीयम् ।
तक दौस्थ्ये कृच्छ्रजीवने पा० इदित् प० भ्वा० सेट् । तङ्कति अतङ्गीत् ततङ्क तङ्का आतङ्का ।
तक त्रि० तं गौरववर्ज्जितं यथा तथा कायति कै--क । १ निन्दिते । “इयत्तकः कुम्भकस्तकं भिनद्म्यशातनी” ऋ० १ । १ ९१ । १५ । “तकं कुत्सितम्” भा० । तक--अच् । २ सहनशीले च । “तका वयं प्लवामहे इदं मधु” कात्या० श्रौ० १३ । ३ । २१ सू० । ३ स्खलिते च । “श्रुतं गायत्रं तक- नानस्य” ऋ० १ । १३० । ३ । “तकवानस्य स्खलितगतेः” कर्कः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3200,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तक, सहने । हासे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-सकं-हासे अकं-सेट्) तकति । इति दुर्गा- दासः ॥
तक, इ दौस्थ्ये । इति कविकल्पद्रुमः (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) दौस्थ्यं दुःखेन जीवनम् । इ, तङ्क्यते दरिद्रेण दुःखेन जीव्यते इत्यर्थः । तङ्कति दीनः दुःखेन जीवति इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-577-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तक" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें