🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:35:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तड

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तड

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तड

अर्थ: चमकना, धमकाना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk, to shine, to glow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तड् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. तड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तड् + अच्
  3. तड (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तड् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तड् (चुरादिगण) · अर्थ: चमकना, धमकाना (भाषायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतडतात् / तडताद् / तडतु / ताडयतात् / ताडयताद् / ताडयतुतडताम् / ताडयताम्तडन्तु / ताडयन्तु
मध्यमतड / तडतात् / तडताद् / ताडय / ताडयतात् / ताडयताद्तडतम् / ताडयतम्तडत / ताडयत
उत्तमतडानि / ताडयानितडाव / ताडयावतडाम / ताडयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तडति · लट् (आत्मने.): ताडयते · लिट्: तताड · लिट् (आत्मने.): ताडयाञ्चक्रे · लुट्: तडिता · लुट् (आत्मने.): ताडयिता · लृट्: तडिष्यति · लृट् (आत्मने.): ताडयिष्यते · लोट्: तडतात् · लोट् (आत्मने.): ताडयताम् · लङ्: अतडत् · लङ् (आत्मने.): अताडयत · विधिलिङ्: तडेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ताडयेत · आशीर्लिङ्: तड्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ताडयिषीष्ट · लुङ्: अतडीत् · लुङ् (आत्मने.): अतीतडत · लृङ्: अतडिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अताडयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तडन · ण्वुल्: ताडकः · तृच्: तडिता · यत्: ताड्यः · ण्यत्: ताड्यः · तव्य: तडितव्यः · अनीयर्: तडनीयः · क्त: तडितः · क्तवतु: तडितवान् · शतृ: तडन् · स्य-शतृ: तडिष्यन् · शानच्: ताडयमानः · क्त्वा: तडित्वा · ल्यप्: प्रतड्य · तुमुन्: तडितुम् · णमुल्: ताडम् · घञ्: ताडः · क्तिन्: तट्टि · क्वसु: तेडिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तड्
तड्
taḍ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तड् cl. 10. ताडयति (perf. ˚डयामास, Kathās., twice तताड, BhP. vi f.; Pass. ताड्यते) to beat, strike, knock, strike (with arrows), wound, punish, Nir. iii, 10; Mn. iv, xi; Yājñ. i; MBh. &c.; to strike a musical instrument, MBh.; Hariv. 15092; Mṛcch. v; Kum. &c.; (in astron.) to obscure or eclipse partially, VarBṛS. xxiv, 34; ‘to speak’ or ‘to shine’, Dhātup. xxxiii, 126.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (432,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तड् {c10c} U. (ताडयति-ते, ताडित) 1 To beat, strike (in general), dash against; गाहंतां महिषा निपानसलिलं शृंगैर्मुहस्ताडितं Ś. 2. 5; (नौः) ताडिता मारुतैर्यथा Rām.; R. 3. 61; Ku. 5. 24; Bh. 1. 50. --2 To beat, strike, punish by beating, hit; लालयेत्पंच वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् Chāṇ. 11, 12; न ताडयेत्तृणेनापि Ms. 4. 169; पादेन यस्ताड्यते Amaru. 52. --3 To strike, beat (as a drum); ताड्यमानासुभेरीषु Mb.; अताडयन् मृदंगांश्च Bk. 17. 7; Ve. 1. 22. --4 To play on, strike the wires of (a musical instrument); श्रोतुर्वितंत्रीरिव ताड्यमाना Ku. 1. 45. --5 To shine. --6 To speak. --7 (In astr.) To strike against, touch, obscure or eclipse partially. --8 (In Math.) To multiply.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0525-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तडतड् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तड् + अच् | तड (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तड् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तड 📚 ➤ चमकना, धमकाना
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तड् 📚cl. 10. ताडयति (perf. ˚डयामास, Kathās., twice तताड, BhP. vi f.; Pass. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें