🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:00:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तमिस्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तमिस्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तमिस्र

अर्थ: काला

संस्कृत: अन्धकारः · पर्याय: अन्धकार, ध्वान्त, तिमिर, तमस्, अन्ध

व्युत्पत्ति: तमिस्रा+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तमिस्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तमिस्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तमिस्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातमिस्रम्तमिस्रेतमिस्राणि
द्वितीयातमिस्रम्तमिस्रेतमिस्राणि
तृतीयातमिस्रेणतमिस्राभ्याम्तमिस्रैः
चतुर्थीतमिस्रायतमिस्राभ्याम्तमिस्रेभ्यः
पञ्चमीतमिस्रात् / तमिस्राद्तमिस्राभ्याम्तमिस्रेभ्यः
षष्ठीतमिस्रस्यतमिस्रयोःतमिस्राणाम्
सप्तमीतमिस्रेतमिस्रयोःतमिस्रेषु
सम्बोधनहे तमिस्रहे तमिस्रेहे तमिस्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तमिस्र
तमिस्र
tamisra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अन्धकार के नाम (1.8.3) अन्धकार · ध्वान्त · तिमिर · तमस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तमिस्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंधकार । अँधेरा ।
२. क्रोध । गुस्सा ।
३. पुराणानुसार एक नरक का नाम ।
४. अज्ञान । मोह (को॰) ।
५. कृष्ण पक्ष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमिस्र m. = -पक्ष, W.
तमिस्र n. darkness, dark night (also pl.), MBh. iv, 710; BhP. v, 13, 9; Gīt. xi, 12
a dark hell, hell (in general), BhP. iv, 6, 45
anger, L.
तमिस्र cf. सु-; तामिस्र
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (438,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमिस्र a. Dark. --स्रं 1 Darkness; एतत्तमालदलनीलतमं तमिस्रं Gīt. 11; करचरणोरसि मणिगणभूषणकिरणविभिन्नतमि स्रं 2.; Ki. 5. 2. --2 Mental darkness, illusion. --3 Anger, wrath. --स्रः The dark half of the month. --Comp. --पक्षः the dark fortnight (of a lunar month); R. 6. 34.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तमिस्र न० तमोऽस्त्यत्र ज्योत्स्नेत्यादि० नि० तमिस्रा रात्रिरा- श्रयत्वेनास्त्यस्य अच् वा । १ अन्धकारे २ क्रोधे च मेदि० । ३ तमःप्रधानरात्रौ स्त्री अमरः ४ दर्शरात्रौ वाचस्पतिः । ५ अन्घकारततौ स्त्री मेदि० । “सूर्य्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं त- मस्रा” रघुः । “अनभिज्ञास्तमिस्राणां दुर्दिनेष्वभिसा- रिकाः” कुमा० “उज्झती शुचमिवाशु तमिस्रा” किरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3240,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तमिस्रं, क्ली, (तमोऽस्त्यत्र । “ज्योत्स्नातमिस्रेति ।” ५ । २ । ११४ । इति निपातनात् साधुः । यद्वा, तमिस्रा अस्त्याश्रयत्वेनास्य अच् ।) अन्धकारम् । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । ४ । २१ । १७ । “यदेतन्नर्त्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम् । दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम् ॥ तमिस्रे तत्र गच्छेथा गन्धर्व्वास्तन्न जानते ॥”) क्रोधः । इति मेदिनी । रे, ६१ ॥ (नरकविशेषः । यथा, भागवते । ४ । ७ । ४४ । “अमङ्गलानाञ्च तमिस्रमुल्वणं विपर्य्ययः केन तदेव कस्यचित् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-591-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तमिस्रतमिस्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तमिस्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तमिस्र 📚 ➤ काला
संस्कृत: अन्धकारः · पर्याय: अन्धकार, ध्वान्त, तिमिर, तमस्, अन्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तमिस्र 📚अंधकार । अँधेरा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तमिस्र
अन्धकार के नाम (१.८.३) — अन्धकार, ध्वान्त, तिमिर, तमस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तमिस्र: तमिस्रा+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬