🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:34:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तर्षित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तर्षित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तर्षित

अर्थ: प्यासा, अभिलाषी, इच्छुक

संस्कृत: पिपासायाम्

अंग्रेज़ी: to be thirsty, to be desirous

व्युत्पत्ति: तर्ष+इतच् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तर्षित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तृष् + णिच्+क्त
  2. तर्षित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तृष् + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तर्षित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातर्षितःतर्षितौतर्षिताः
द्वितीयातर्षितम्तर्षितौतर्षितान्
तृतीयातर्षितेनतर्षिताभ्याम्तर्षितैः
चतुर्थीतर्षितायतर्षिताभ्याम्तर्षितेभ्यः
पञ्चमीतर्षितात् / तर्षिताद्तर्षिताभ्याम्तर्षितेभ्यः
षष्ठीतर्षितस्यतर्षितयोःतर्षितानाम्
सप्तमीतर्षितेतर्षितयोःतर्षितेषु
सम्बोधनहे तर्षितहे तर्षितौहे तर्षिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तृष् (दिवादिगण) · अर्थ: प्यास लगाना (पिपासायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतृष्यतितृष्यतःतृष्यन्ति
मध्यमतृष्यसितृष्यथःतृष्यथ
उत्तमतृष्यामितृष्यावःतृष्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तृष्यति · लिट्: ततर्ष · लुट्: तर्षिता · लृट्: तर्षिष्यति · लोट्: तृष्यतात् · लङ्: अतृष्यत् · विधिलिङ्: तृष्येत् · आशीर्लिङ्: तृष्यात् · लुङ्: अतर्षीत् · लृङ्: अतर्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तर्षण · ण्वुल्: तर्षकः · तृच्: तर्षिता · तव्य: तर्षितव्यः · अनीयर्: तर्षणीयः · क्त: तृष्टः · क्तवतु: तृष्टवान् · शतृ: तृष्यन् · स्य-शतृ: तर्षिष्यन् · क्त्वा: तृषित्वा · ल्यप्: प्रतृष्य · तुमुन्: तर्षितुम् · णमुल्: तर्षम् · घञ्: तर्षः · क्तिन्: तृष्टि · क्वसु: ततृष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तर्षित
तर्षित
tarṣita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तर्षित वि॰ [सं॰]
१. प्यासा ।
२. जो लालसा किए हो । इच्छुक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर्षित mfn. thirsty, BhP. ix, 6, 27
ifc. desirous of R. ii, 104, 1
cf. ट्रिष्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (440,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर्षित, तर्षुल a. 1 Thirsty. --2 Wishing, desiring.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0545-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तर्षित त्रि० तषों जातोऽस्य तार० इतच् । तृषिते पिपासौ त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3262,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तर्षितः, त्रि, (तर्षोऽस्य जातः । तर्ष + तारकादि- त्वात् इतच् ।) तृषितः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, भागवते । ९ । ६ । २७ । “राजा तद्यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षितः । दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ सन्त्रजलं स्वयम् ॥” जाताभिलाषः । यथा, रामायणे । २ । १०४ । १ । “वशिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान् दशरथस्य च । अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-601-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तर्षिततर्षित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तृष् + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: तर्षित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तृष् + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तर्षित 📚 ➤ प्यासा, अभिलाषी, इच्छुक
संस्कृत: पिपासायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तर्षित 📚प्यासा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तर्षित: तृष् + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬