🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:27:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तल्पम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तल्पम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तल्पम्

अर्थ: गद्देदार लम्बी चौकी, बिस्तरा, सोफ़ा

संस्कृत: हर्म्याद्युपरिगृहम्, पत्नी, शय्या · पर्याय: अट्ट, क्षौम

व्युत्पत्ति: तल्+पक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तल्प (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. तल्प (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. तल्प (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तल्प (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातल्पःतल्पौतल्पाः
द्वितीयातल्पम्तल्पौतल्पान्
तृतीयातल्पेनतल्पाभ्याम्तल्पैः
चतुर्थीतल्पायतल्पाभ्याम्तल्पेभ्यः
पञ्चमीतल्पात् / तल्पाद्तल्पाभ्याम्तल्पेभ्यः
षष्ठीतल्पस्यतल्पयोःतल्पानाम्
सप्तमीतल्पेतल्पयोःतल्पेषु
सम्बोधनहे तल्पहे तल्पौहे तल्पाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तल्प
तल्प
talpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तल्प संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शय्या । पलंभ । सेज ।
२. अट्टालिका । अटारी ।
३. (लाक्ष॰) पत्नी । भार्या । जैसे, गुरुतल्पग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तल्प (n., L.) m. (√ तृप्) a couch, bed, sofa, AV.; TS. vi; TBr. &c. (ifc. f(आ). , Rājat. ii, 166; ˚ल्पम् आ-√ वस्, ‘to defile any one's marriage-bed’, ChUp. v, 10, 9; ˚ल्पम्-अधि-√ गम्, ‘to have sexual intercourse with’ [in comp.] Mn. iii, 250)
the seat of a carriage, MBh. iii, 14917; vii, 1626
an upper story, room on the top of a house, turret, i, 7577
= गुरु-, Gaut. xxiii, 12
a raft, boat, L.
a wife, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (441,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तल्पः --ल्पं [तल्-पक् Uṇ. 3. 28] 1 A couch, bed, sofa; सपदि विगतनिद्रस्तल्पमुज्झांचकार R. 5. 75 ‘left the bed’, ‘rose.’ --2 (Fig.) A wife (as in गुरुतल्पग q. v.). --3 The seat of a carriage. --4 An upper story, a turret, tower; R. 16. 11. --Comp. --कीटः a bug.
तल्पः --ल्पं [तल्-पक् Uṇ. 3. 28] 1 A couch, bed, sofa; सपदि विगतनिद्रस्तल्पमुज्झांचकार R. 5. 75 ‘left the bed’, ‘rose.’ --2 (Fig.) A wife (as in गुरुतल्पग q. v.). --3 The seat of a carriage. --4 An upper story, a turret, tower; R. 16. 11. --Comp. --कीटः a bug.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0533-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तल्प पुंन० तल--पक् । १ शय्यायाम्, २ अट्टालिकायां, ३ दारेषु च अमरः । “स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत् प्रथमं गवा” मनुः । “औदुम्बरस्तल्पो भवति” तैत्ति० १ । २ । ६ । ५ “सपदि विगतनिद्रस्तल्पमुज्झाञ्चकार” रघुः । “यत्रातपे दातु- मिवाधितल्पम्” माघः । “सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः” । “गुरुतल्पोऽभिभाष्यैनस्तप्ते सुप्यादयीमये” मनुः । “गुरोस्तल्पं तल्पं कलत्रं यस्य” प्राय० वि० । “आचार्याणीं स्वां च सुतां गच्छंस्तु गुरु- तल्पगः” याज्ञ० । “पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्य्यागमे तथा । गुरुतल्पव्रतं कुर्य्यान्नान्या निष्कृतिरुच्यते” र्सवर्त्तः “स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः” “यस्तल्पजं प्रमीतस्य क्लीवस्य व्यधितस्य वा” मनुः । तल्पे भवः यत् तल्प्य रुद्रभेदे पु० “नमस्तल्प्याय गेह्याय” यजु० १६ । ४४ । तल्पे साधुः यत् । तल्प्य शय्यासाधौ त्रि० “शतं तल्प्या राजपुत्रा आशापालाः” शत व्रा० १३ । १ । ६ । २ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3263,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तल्पं, क्ली पुं, (तल्यते शयनार्थं गम्यतेऽत्र । तल + “खष्पशिल्पशष्पवाष्परूपपर्पतल्पाः ।” उणां । ३ । २८ । इति पप्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) शय्या । (यथा, मनुः । ३ । ३ । “स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत् प्रथमं गवा ॥”) अट्टालिका । दाराः । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, सम्बर्त्तकसंहितायाम् । १५८ । “पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्य्यागभे तथा । गुरुतल्पव्रतं कुर्य्यात् नान्या निष्कृतिरुच्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-601-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तल्प" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तल्पम्तल्प (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तल्प (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | तल्प (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तल्पम् 📚 ➤ गद्देदार लम्बी चौकी, बिस्तरा, सोफ़ा
संस्कृत: हर्म्याद्युपरिगृहम्, पत्नी, शय्या · पर्याय: अट्ट, क्षौम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तल्प 📚शय्या । पलंभ । सेज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें