🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:51:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तल्प
talpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तल्प संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शय्या । पलंभ । सेज ।
२. अट्टालिका । अटारी ।
३. (लाक्ष॰) पत्नी । भार्या । जैसे, गुरुतल्पग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तल्प (n., L.) m. (√ तृप्) a couch, bed, sofa, AV.; TS. vi; TBr. &c. (ifc. f(आ). , Rājat. ii, 166; ˚ल्पम् आ-√ वस्, ‘to defile any one's marriage-bed’, ChUp. v, 10, 9; ˚ल्पम्-अधि-√ गम्, ‘to have sexual intercourse with’ [in comp.] Mn. iii, 250)
the seat of a carriage, MBh. iii, 14917; vii, 1626
an upper story, room on the top of a house, turret, i, 7577
= गुरु-, Gaut. xxiii, 12
a raft, boat, L.
a wife, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (441,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तल्पः --ल्पं [तल्-पक् Uṇ. 3. 28] 1 A couch, bed, sofa; सपदि विगतनिद्रस्तल्पमुज्झांचकार R. 5. 75 ‘left the bed’, ‘rose.’ --2 (Fig.) A wife (as in गुरुतल्पग q. v.). --3 The seat of a carriage. --4 An upper story, a turret, tower; R. 16. 11. --Comp. --कीटः a bug.
तल्पः --ल्पं [तल्-पक् Uṇ. 3. 28] 1 A couch, bed, sofa; सपदि विगतनिद्रस्तल्पमुज्झांचकार R. 5. 75 ‘left the bed’, ‘rose.’ --2 (Fig.) A wife (as in गुरुतल्पग q. v.). --3 The seat of a carriage. --4 An upper story, a turret, tower; R. 16. 11. --Comp. --कीटः a bug.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0533-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तल्प पुंन० तल--पक् । १ शय्यायाम्, २ अट्टालिकायां, ३ दारेषु च अमरः । “स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत् प्रथमं गवा” मनुः । “औदुम्बरस्तल्पो भवति” तैत्ति० १ । २ । ६ । ५ “सपदि विगतनिद्रस्तल्पमुज्झाञ्चकार” रघुः । “यत्रातपे दातु- मिवाधितल्पम्” माघः । “सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः” । “गुरुतल्पोऽभिभाष्यैनस्तप्ते सुप्यादयीमये” मनुः । “गुरोस्तल्पं तल्पं कलत्रं यस्य” प्राय० वि० । “आचार्याणीं स्वां च सुतां गच्छंस्तु गुरु- तल्पगः” याज्ञ० । “पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्य्यागमे तथा । गुरुतल्पव्रतं कुर्य्यान्नान्या निष्कृतिरुच्यते” र्सवर्त्तः “स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः” “यस्तल्पजं प्रमीतस्य क्लीवस्य व्यधितस्य वा” मनुः । तल्पे भवः यत् तल्प्य रुद्रभेदे पु० “नमस्तल्प्याय गेह्याय” यजु० १६ । ४४ । तल्पे साधुः यत् । तल्प्य शय्यासाधौ त्रि० “शतं तल्प्या राजपुत्रा आशापालाः” शत व्रा० १३ । १ । ६ । २ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3263,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तल्पं, क्ली पुं, (तल्यते शयनार्थं गम्यतेऽत्र । तल + “खष्पशिल्पशष्पवाष्परूपपर्पतल्पाः ।” उणां । ३ । २८ । इति पप्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) शय्या । (यथा, मनुः । ३ । ३ । “स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत् प्रथमं गवा ॥”) अट्टालिका । दाराः । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, सम्बर्त्तकसंहितायाम् । १५८ । “पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्य्यागभे तथा । गुरुतल्पव्रतं कुर्य्यात् नान्या निष्कृतिरुच्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-601-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तल्प" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें