🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:55:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तष्ट

अर्थ: चीरा हुआ, काटा हुआ, तराशा हुआ, खण्ड-खण्ड किया हुआ

संस्कृत: तनूकरणे · पर्याय: त्वष्ट, तनूकृत

अंग्रेज़ी: to sharpen, to peel off

व्युत्पत्ति: तक्ष्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तक्ष् + क्त
  2. तष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तक्ष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातष्टःतष्टौतष्टाः
द्वितीयातष्टम्तष्टौतष्टान्
तृतीयातष्टेनतष्टाभ्याम्तष्टैः
चतुर्थीतष्टायतष्टाभ्याम्तष्टेभ्यः
पञ्चमीतष्टात् / तष्टाद्तष्टाभ्याम्तष्टेभ्यः
षष्ठीतष्टस्यतष्टयोःतष्टानाम्
सप्तमीतष्टेतष्टयोःतष्टेषु
सम्बोधनहे तष्टहे तष्टौहे तष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तक्ष् (भ्वादिगण) · अर्थ: तेज करना, छीलना (तनूकरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतक्षति / तक्ष्णोतितक्षतः / तक्ष्णुतःतक्षन्ति / तक्ष्णुवन्ति
मध्यमतक्षसि / तक्ष्णोषितक्षथः / तक्ष्णुथःतक्षथ / तक्ष्णुथ
उत्तमतक्षामि / तक्ष्णोमितक्षावः / तक्ष्णुवःतक्षामः / तक्ष्णुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तक्षति · लिट्: ततक्ष · लुट्: तक्षिता · लृट्: तक्षिष्यति · लोट्: तक्षतात् · लङ्: अतक्षत् · विधिलिङ्: तक्षेत् · आशीर्लिङ्: तक्ष्यात् · लुङ्: अतक्षीत् · लृङ्: अतक्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तक्षण · ण्वुल्: तक्षकः · तृच्: तष्टा · ण्यत्: तक्ष्यः · तव्य: तष्टव्यः · अनीयर्: तक्षणीयः · क्त: तष्टः · क्तवतु: तष्टवान् · शतृ: तक्ष्णुवन् · स्य-शतृ: तक्ष्यन् · क्त्वा: तष्ट्वा · ल्यप्: प्रतक्ष्य · तुमुन्: तष्टुम् · णमुल्: तक्षम् · घञ्: तक्षः · क्तिन्: तष्टि · क्वसु: ततक्ष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तष्ट
तष्ट
taṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छीलकर पतला किया (3.1.98) त्वष्ट · तनूकृत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तष्ट वि॰ [सं॰]
१. छीला हुआ ।
२. कुटा हुआ । पीसकर दो दलों में किया हुआ ।
३. पीटा हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तष्ट mfn. (√ तक्ष्) pared, hewn, made thin, L.
fashioned, formed in mind, produced, RV.; AV. xi, 1, 23
cf. सु-, स्तोम-
विभ्व-तष्ट.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (441,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तष्ट a. 1 Hewn, cut, chiseled, split. --2 Fashioned; see तक्ष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0534-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तष्ट त्रि० तक्ष--क्त । १ तनूकृते २ द्विधाकृते, च । ३ ताडिते ४ गुणिते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3264,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तष्टः, त्रि, (तक्ष + क्तः । पृषोदरात् कलोपे साधुः ।) तनूकृतः । इत्यमरः । ३ । १ । ९९ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-602-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तष्टतष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तक्ष् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: तष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तक्ष् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तष्ट 📚 ➤ चीरा हुआ, काटा हुआ, तराशा हुआ, खण्ड-खण्ड किया हुआ
संस्कृत: तनूकरणे · पर्याय: त्वष्ट, तनूकृत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तष्ट 📚छीला हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तष्ट
छीलकर पतला किया (३.१.९८) — त्वष्ट, तनूकृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तष्ट: तक्ष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें