🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:32:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ताबूत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ता+अप्-+ऊत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ता

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: Lakṣmī, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातातेताः
द्वितीयाताम्तेताः
तृतीयातयाताभ्याम्ताभिः
चतुर्थीतायैताभ्याम्ताभ्यः
पञ्चमीतायाःताभ्याम्ताभ्यः
षष्ठीतायाःतयोःतानाम्
सप्तमीतायाम्तयोःतासु
सम्बोधनहे तेहे तेहे ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ऊत

अर्थ: सीना, बुनना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: तन्तुसन्ताने · पर्याय: स्यूत, उत

अंग्रेज़ी: to weave,to sew

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + क्त
  2. ऊत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऊत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊतःऊतौऊताः
द्वितीयाऊतम्ऊतौऊतान्
तृतीयाऊतेनऊताभ्याम्ऊतैः
चतुर्थीऊतायऊताभ्याम्ऊतेभ्यः
पञ्चमीऊतात् / ऊताद्ऊताभ्याम्ऊतेभ्यः
षष्ठीऊतस्यऊतयोःऊतानाम्
सप्तमीऊतेऊतयोःऊतेषु
सम्बोधनहे ऊतहे ऊतौहे ऊताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऊय् (भ्वादिगण) · अर्थ: सीना, बुनना (तन्तुसन्ताने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊयतेऊयेतेऊयन्ते
मध्यमऊयसेऊयेथेऊयध्वे
उत्तमऊयेऊयावहेऊयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ऊयते · लिट् (आत्मने.): ऊयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ऊयिता · लृट् (आत्मने.): ऊयिष्यते · लोट् (आत्मने.): ऊयताम् · लङ् (आत्मने.): औयत · विधिलिङ् (आत्मने.): ऊयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ऊयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): औयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): औयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊयन · ण्वुल्: ऊयकः · तृच्: ऊयिता · ण्यत्: ऊय्यः · तव्य: ऊयितव्यः · अनीयर्: ऊयनीयः · क्त: ऊतः · क्तवतु: ऊतवान् · शानच्: ऊयमानः · क्त्वा: ऊयित्वा · ल्यप्: प्रोय्य · तुमुन्: ऊयितुम् · णमुल्: ऊयम् · घञ्: ऊयः · क्तिन्: ऊति · क्वसु: ऊयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ता
ता
tā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ता १ प्रत्य॰ [सं॰] एक भाववाचक प्रत्यय जो विशेषण और संज्ञा शब्दों के आगे लगता है । जैसे,—उत्तम, उत्तमता; शत्रु, शत्रुता; मनुष्य, मनुष्यता ।
ता २ अव्य॰ [फा़॰] तक । पर्यत । उ॰—(क) केस मेधावरि सिर ता पाई । चमकहिं दसन बीजु की नाई ।—जायसी (शब्द॰) । (ख) । रूठता हूँ इस सबब हर बार मैं । ता गले तेरे लगूँ ऐ यार मैं । कविता कौ॰, भाग ४, पृ॰ २९ ।
ता † पु ३ सर्व॰ [सं॰ तद्] उस । विशेष—इस रूप में यह शब्द विभक्ति के साथ ही आता है । जैसे,—ताकों, तासों, तापै इत्यादि ।
ता पु † ४ वि॰ उस । उ॰—तब शिव उमा गए ता ठौर ।—सूर (शब्द॰) । विशेष—इसका प्रयोग विभाक्तियुक्त विशेष्य के साथ ही होता है ।
ता ५ क्रि॰ वि॰ [फ़ा॰] जब तक । उ॰—करे ता ओ अल्लाह का नायब करम । हमारा सभी जाय ये दर्दो गम ।—दक्खिनी॰, पृ॰ २१४ ।
ता ६ संज्ञा पुं॰ [अनु॰] नृत्य का बोल । उ॰—रास में रसिक दोऊ आनँद भरि माचत, गताद्रिम द्रि ता ततथेइ ततथेइ गति बोले ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ३६६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ता" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ताता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अप्-ऊतसमास: अप् + ऊत तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ऊत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: ऊत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ता 📚 ➤ एक भाववाचक प्रत्यय जो विशेषण और संज्ञा शब्दों के आगे लगता है । जैसे,—उ… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): Lakṣmī, L.

अप्ऊत 📚अप् 📚ऊत ➤ अप् (पानी) + ऊत (सीना, बुनना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)))
संस्कृत: तन्तुसन्ताने · पर्याय: स्यूत, उत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ता 📚एक भाववाचक प्रत्यय जो विशेषण और संज्ञा शब्दों के आगे लगता है । जैसे,—उ…🟠🔵
अप् 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢
ऊत 📚बिना पुत्र का । निःसंतान । निपूता । यौ॰—ऊन निपूता=निःसंतान । बे औलाद ।…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अप्
जल के नाम (१.१०.३) — वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत
ऊत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
ताबूतता + अप्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
ताबूतअप् + ऊतजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • अप्-ऊत = अप् + ऊत तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • ऊत: ऊय् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें