🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:42:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तारका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तारका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तारका

अर्थ: आगे ले जाने वाला

संस्कृत: नक्षत्रम् · पर्याय: नक्षत्र, ऋक्ष, भ, तारा, उडु

व्युत्पत्ति: तृ + णिच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तारका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तारका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. तारका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. तारका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. तारक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. तारक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तारका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातारकातारकेतारकाः
द्वितीयातारकाम्तारकेतारकाः
तृतीयातारकयातारकाभ्याम्तारकाभिः
चतुर्थीतारकायैतारकाभ्याम्तारकाभ्यः
पञ्चमीतारकायाःतारकाभ्याम्तारकाभ्यः
षष्ठीतारकायाःतारकयोःतारकाणाम्
सप्तमीतारकायाम्तारकयोःतारकासु
सम्बोधनहे तारकेहे तारकेहे तारकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तारका
तारका
tārakā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आँख की पुतली (2.6.93) कनीनिका
नक्षत्र/तारे के नाम (1.3.23) नक्षत्र · ऋक्ष · तारा · उडु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तारका १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नक्षत्र । तारा । उ॰—तुम्हारे उर हैं अमर मर, दिवाकर, शशि, तारकागण ।—अर्चना, पृ॰ ८ ।
२. कनीनिका । आँख की पुतली ।
३. इंद्रवारुणी ।
४. नाराच नामक छंद का नाम ।
५. बालि की स्त्री तारा । उ॰— सुग्रीव को तारका मिलाई बध्यो वालि भयमंत ।—सूर (शब्द॰) ।
६. उल्का (को॰) ।
७. बृहस्पति की पत्नी का नाम (को॰) ।
तारका पु २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ ताड़का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तारका f. (Pāṇ. vii, 3, 45, Vārtt. 6) a star, AV.; TBr. i, 5, 2, 5; Yājñ. i; MBh. &c. (ifc. f(आ). )
a meteor, falling star, AV. v, 17, 4
the pupil of the eye, MBh. i, 2932; R. iii; Mṛcch. &c.
the eye, L.
coloquintida, L.
= लघु-वृन्दावन, Npr.
(= ˚रा) N. of Bṛhas-pati's wife, VP. iv, 6, 9
तारका f. of ˚क, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (444,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तारका 1 A star. --2 A meteor, falling star. --3 The pupil of the eye; संदधे दृशमुदग्रतारकां R. 11. 69; Ch. P. 5; Bh. 1. 11. --4 N. of the wife of Bṛhaspati.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0536-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तारका, स्त्री, क्ली, (तरति तारयति वा । तॄ + णिच् + ण्वुल् । टाप् । “तारका ज्योतिषि ।” ७ । ३ । ४५ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या न अत इत्वम् ।) नक्षत्रम् । (यथा, मार्कण्डेये । १५ । ७१ । “अप्-बिन्दवो यथाम्भोधौ यथा वा दिवि तारकाः । यथा वा वर्षतो धारा गङ्गायां सिकता यथा ॥”) कनीनिका । इति मेदिनी । के, १०० ॥ (यथा, रघुः । ११ । ६९ । “क्षत्त्रकोपदहनार्च्चिषं ततः सन्दधे दृशमुदयतारकाम् ॥”) इन्द्रवारुण्यां स्त्री । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-608-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तारकातारका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तारका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | तारका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तारका 📚 ➤ आगे ले जाने वाला
संस्कृत: नक्षत्रम् · पर्याय: नक्षत्र, ऋक्ष, भ, तारा, उडु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तारका 📚नक्षत्र । तारा🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तारका
नक्षत्र/तारे के नाम (१.३.२३) — नक्षत्र, ऋक्ष, तारा, उडु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • तारका = तार + का कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • तारका: तृ + णिच् + ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें