🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:10:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तालित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तालित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तालित

अर्थ: रंगदार कपड़ा

संस्कृत: प्रतिष्ठायाम्

अंग्रेज़ी: to establish, to make someone sit, to complete

व्युत्पत्ति: तड् + णिच् + क्त, डस्य + लत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तालित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तल् + क्त
  2. तालित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तल् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तालित (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातालितम्तालितेतालितानि
द्वितीयातालितम्तालितेतालितानि
तृतीयातालितेनतालिताभ्याम्तालितैः
चतुर्थीतालितायतालिताभ्याम्तालितेभ्यः
पञ्चमीतालितात् / तालिताद्तालिताभ्याम्तालितेभ्यः
षष्ठीतालितस्यतालितयोःतालितानाम्
सप्तमीतालितेतालितयोःतालितेषु
सम्बोधनहे तालितहे तालितेहे तालितानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तल् (चुरादिगण) · अर्थ: स्थापना करना, बिठाना, पूर्ण होना, सिद्ध करना (प्रतिष्ठायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतालयतितालयतःतालयन्ति
मध्यमतालयसितालयथःतालयथ
उत्तमतालयामितालयावःतालयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तालयति · लट् (आत्मने.): तालयते · लिट्: तालयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): तालयाञ्चक्रे · लुट्: तालयिता · लुट् (आत्मने.): तालयिता · लृट्: तालयिष्यति · लृट् (आत्मने.): तालयिष्यते · लोट्: तालयतात् · लोट् (आत्मने.): तालयताम् · लङ्: अतालयत् · लङ् (आत्मने.): अतालयत · विधिलिङ्: तालयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तालयेत · आशीर्लिङ्: ताल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तालयिषीष्ट · लुङ्: अतीतलत् · लुङ् (आत्मने.): अतीतलत · लृङ्: अतालयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतालयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तालन · ण्वुल्: तालकः · तृच्: तालयिता · यत्: ताल्यः · तव्य: तालयितव्यः · अनीयर्: तालनीयः · क्त: तालितः · क्तवतु: तालितवान् · शतृ: तालयन् · स्य-शतृ: तालयिष्यन् · शानच्: तालयमानः · क्त्वा: तालयित्वा · ल्यप्: प्रताल्य · तुमुन्: तालयितुम् · णमुल्: तालम् · क्तिन्: ताल्ति · क्वसु: तालयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तालित
तालित
tālita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तालित संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रंगीन कपड़ा ।
२. वाद्य । बाजा ।
३. रस्सी । डोरी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तालित n. = तुलित-पट (dyed or coloured cloth, W.), L.
a string, L.
a musical instrument, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (445,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तालितं 1 Coloured cloth. --2 Any musical instrument. --3 A string, tie.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0537-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तालित न० चुरा० तड--क्त डस्य लः । १ तुलितपटे २ वाद्यभाण्डे ३ गुणे च अजयपालः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3286,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तालितं, क्ली, (ताड्यते यदिति । तड ताडने + णिच् + क्तः । डस्य लत्वम् ।) वाद्यभाण्डम् । तुलितपटः । गुणः । इत्यजयः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-614-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तालिततालित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तल् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: तालित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तल् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तालित 📚 ➤ रंगदार कपड़ा
संस्कृत: प्रतिष्ठायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तालित 📚रंगीन कपड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तालित: तल् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें