🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:04:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तुमुल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तुमुल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तुमुल

अर्थ: जहाँ पर शोरगुल मच रहा हो, कोलाहलमय

संस्कृत: रणव्याकुलता, शब्दः, व्याकुलम् · पर्याय: रणसङ्कुल

व्युत्पत्ति: तु + मलुक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुमुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तुमुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तुमुल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुमुलम्तुमुलेतुमुलानि
द्वितीयातुमुलम्तुमुलेतुमुलानि
तृतीयातुमुलेनतुमुलाभ्याम्तुमुलैः
चतुर्थीतुमुलायतुमुलाभ्याम्तुमुलेभ्यः
पञ्चमीतुमुलात् / तुमुलाद्तुमुलाभ्याम्तुमुलेभ्यः
षष्ठीतुमुलस्यतुमुलयोःतुमुलानाम्
सप्तमीतुमुलेतुमुलयोःतुमुलेषु
सम्बोधनहे तुमुलहे तुमुलेहे तुमुलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुमुल
तुमुल
tumula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घमासान युद्ध (2.8.106) रणसंकुल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुमुल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेना का कोलाहल । सेना की धूम । लड़ाई की हलचल ।
२. सेना की बिड़ंत । गहरी मुठभेड़ ।
३. बहेड़े का पेड़ ।
तुमुल २ वि॰ [सं॰]
१. हलचल उत्पन्न करनेवाला ।
२. शोरगुल से युक्त ।
३. भयंकर । तीव्र । उ॰—सँग दादुर झींगुर रुदन धुनि मिलि स्वर तुमुल मचावहीं ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २९८ ।
४. अनेक ध्वनियों के मेद से ध्वनित (को॰) ।
५. क्ष्रुब्ध (को॰) ।
६. घबराया हुआ । व्यग्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुमुल mf(आ)n. tumultuous, noisy, Lāṭy. ii, 3, 3; MBh. &c.
तुमुल n. (Lat.) tumultus, tumult, clatter, confusion, MBh. (once m., vii, 154, 21) &c.
तुमुल m. Terminalia Bellerica, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुमुल a. 1 Tumultuous, noisy; Māl. 9. 3; Bg. 1. 13, 19. --2 Fierce, raging; R. 3. 57. --3 Excited. --4 Perplexed, confused; R. 5. 49. --लः [] --लं 1 An uproar, a tumult, clang. --2 A confused combat, melée.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुमुल पुंन० सौ० तु--मुलन् । १ परम्परसंघातेन सङ्कुले युद्धे २ कलिवृक्षे मेदि० ३ व्याकलयुद्धे न० त्रिका० । “बभूब युद्धं तुमुलं जयैषिणोः” रघुः ४ सङ्कुलमात्रे त्रि० । “उभयोरपि पार्श्ववर्त्तिनां तुमुलेनार्त्तरवेण वेजिताः” रघुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3325,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुमुलं, क्ली, (तु सौत्रो धातुः + बाहुलकात् मुलक् ।) रणसङ्कुलम् । सङ्कीर्णयुद्धम् । इत्य- मरमेदिनीकरौ ॥ परस्परसम्बाधो रणसंघट्टः । इति भरतः ॥ (यथा, देवीभागवते । ५ । ४१ । २८ । “तत्राभूत्तुमुलं युद्धं देवदानवसैन्ययोः ॥”)
तुमुलः, पुं, (तु + बाहुलकात् मुलक् ।) कलि- वृक्षः । इति मेदिनी । ले, ९८ ॥ व्याकुलो रणः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (प्रचण्डे उग्रे सङ्कुलमात्रे च त्रि । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ५४१ । “एकस्य करुणाक्रन्दैः सैन्यस्यान्यस्य गर्ज्जितैः । सरित्तरङ्गघोषैश्च बभूवुस्तुमुला दिशः ॥” तथा, महाभास्ते । १ । ५३ । १२ । “ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्यतामनिशं तदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-633-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तुमुलतुमुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तुमुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तुमुल 📚 ➤ जहाँ पर शोरगुल मच रहा हो, कोलाहलमय
संस्कृत: रणव्याकुलता, शब्दः, व्याकुलम् · पर्याय: रणसङ्कुल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुमुल 📚सेना का कोलाहल । सेना की धूम । लड़ाई की हलचल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तुमुल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें