🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:27:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुमुल
tumula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घमासान युद्ध (2.8.106) रणसंकुल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुमुल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेना का कोलाहल । सेना की धूम । लड़ाई की हलचल ।
२. सेना की बिड़ंत । गहरी मुठभेड़ ।
३. बहेड़े का पेड़ ।
तुमुल २ वि॰ [सं॰]
१. हलचल उत्पन्न करनेवाला ।
२. शोरगुल से युक्त ।
३. भयंकर । तीव्र । उ॰—सँग दादुर झींगुर रुदन धुनि मिलि स्वर तुमुल मचावहीं ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २९८ ।
४. अनेक ध्वनियों के मेद से ध्वनित (को॰) ।
५. क्ष्रुब्ध (को॰) ।
६. घबराया हुआ । व्यग्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुमुल mf(आ)n. tumultuous, noisy, Lāṭy. ii, 3, 3; MBh. &c.
तुमुल n. (Lat.) tumultus, tumult, clatter, confusion, MBh. (once m., vii, 154, 21) &c.
तुमुल m. Terminalia Bellerica, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुमुल a. 1 Tumultuous, noisy; Māl. 9. 3; Bg. 1. 13, 19. --2 Fierce, raging; R. 3. 57. --3 Excited. --4 Perplexed, confused; R. 5. 49. --लः [] --लं 1 An uproar, a tumult, clang. --2 A confused combat, melée.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुमुल पुंन० सौ० तु--मुलन् । १ परम्परसंघातेन सङ्कुले युद्धे २ कलिवृक्षे मेदि० ३ व्याकलयुद्धे न० त्रिका० । “बभूब युद्धं तुमुलं जयैषिणोः” रघुः ४ सङ्कुलमात्रे त्रि० । “उभयोरपि पार्श्ववर्त्तिनां तुमुलेनार्त्तरवेण वेजिताः” रघुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3325,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुमुलं, क्ली, (तु सौत्रो धातुः + बाहुलकात् मुलक् ।) रणसङ्कुलम् । सङ्कीर्णयुद्धम् । इत्य- मरमेदिनीकरौ ॥ परस्परसम्बाधो रणसंघट्टः । इति भरतः ॥ (यथा, देवीभागवते । ५ । ४१ । २८ । “तत्राभूत्तुमुलं युद्धं देवदानवसैन्ययोः ॥”)
तुमुलः, पुं, (तु + बाहुलकात् मुलक् ।) कलि- वृक्षः । इति मेदिनी । ले, ९८ ॥ व्याकुलो रणः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (प्रचण्डे उग्रे सङ्कुलमात्रे च त्रि । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ५४१ । “एकस्य करुणाक्रन्दैः सैन्यस्यान्यस्य गर्ज्जितैः । सरित्तरङ्गघोषैश्च बभूवुस्तुमुला दिशः ॥” तथा, महाभास्ते । १ । ५३ । १२ । “ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्यतामनिशं तदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-633-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें