🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तुरी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तुरी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तुरी

अर्थ: एक रेशेदार उपकरण जिससे जुलाहे बाने के धागे को साफ करके अलग अलग करते हैं

व्युत्पत्ति: तुर् + इन् + ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तुरी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुरीतुर्यौतुर्यः
द्वितीयातुरीम्तुर्यौतुरीः
तृतीयातुर्यातुरीभ्याम्तुरीभिः
चतुर्थीतुर्यैतुरीभ्याम्तुरीभ्यः
पञ्चमीतुर्याःतुरीभ्याम्तुरीभ्यः
षष्ठीतुर्याःतुर्योःतुरीणाम्
सप्तमीतुर्याम्तुर्योःतुरीषु
सम्बोधनहे तुरिहे तुर्यौहे तुर्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुरी
तुरी
turī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुरी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. जुलाहों का तोरिया या तोड़िया नाम का औजार ।
२. जुलाहों की कूची । हत्थी ।
३. चित्रकार की तूलिका (को॰) ।
४. वसुदेव की एक पत्नी का नाम (को॰) ।
तुरी २ वि॰ वेगवाली ।
तुरी ३ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ तुरय( = घोड़ा)]
१. घोड़ी । उ॰—तुरी अठारह लाख अमीरी बलख की । दिया मर्द ने छोड़ आस सब खलक की ।—पलटू॰, भा॰ २, पृ॰ ७९ ।
२. लगाम । बाग ।
तुरी ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰]
१. घोड़ा ।
२. सवार । अश्वारोही ।
तुरी ५ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ तुर्रा]
१. फूलो का गुच्छा ।
२. मोती की लड़ों का झब्बा जो पगड़ी से कान के पास लटकाया जाता है ।
तुरी ६ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ तुरही ।
तुरी पु ७ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तुरीय] चौथी अवस्था । उ॰—प्रेम तेल तुरी, बरी, भयो ब्रह्म उँजियार ।—दारिया॰ बानी, पृ॰ ६७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुरी f. id., Bādar. ii, 1, 19 and 3, 7; Śaṃk.; Tarkas. 55
a shuttle, Naiṣ. i, 12
(for तूली) a painter's brush (also तुलि, L., Sch.), W.
N. of a wife of Vasudeva, Hariv. 9203 [= चतुर्थी = शूद्रा, Sch.]
तु˚री See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (451,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुरी Ved. Great strength.
तुरी [तुर्-इन् ङीप्] 1 The fibrous stick used by weavers to clear and separate the threads of the woof. --2 A shuttle; तद्भटचातुरीतुरी N. 1. 12. --3 A painter's brush.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुरि(री) स्त्री तुर--इन् “इगूधात् कित्” उणा० किच्च वा ङीप् । तन्त्रवायस्य काष्ठादिनिर्मिते वयनसाधने (माकु) द्रव्ये “तद्भटचातुरीतुरीति” नैष० तुरीतन्तुसंयोगः जग- दीशः २ त्वरायुक्तमात्रे । “रुचा नृपतीवतुर्य्ये” ऋ० १० । १०६ । “तुर्य्ये त्वरमाणायै संभ्रमवत्यै जनतायै” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3327,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुरी, स्त्री, (तुरि + कृदिकारादिति वा ङीष् ।) तन्त्रवायस्य काष्ठनिर्म्मितोपकरणविशेषः । तत्- पर्य्यायः । तन्त्रकाष्ठम् २ तुलिः ३ तुली ४ तुरिः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४४३ । “मेदिन्यां तव निपतति न पदं बहुवल्लभेति गर्व्वेण । अश्लिष्य कैर्न तरुणैस्तुरीव वसनैर्विमुक्तासि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-634-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तुरीतुरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तुरी 📚 ➤ एक रेशेदार उपकरण जिससे जुलाहे बाने के धागे को साफ करके अलग अलग करते हैं

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुरी 📚जुलाहों का तोरिया या तोड़िया नाम का औजार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें