🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:43:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुरी
turī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुरी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. जुलाहों का तोरिया या तोड़िया नाम का औजार ।
२. जुलाहों की कूची । हत्थी ।
३. चित्रकार की तूलिका (को॰) ।
४. वसुदेव की एक पत्नी का नाम (को॰) ।
तुरी २ वि॰ वेगवाली ।
तुरी ३ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ तुरय( = घोड़ा)]
१. घोड़ी । उ॰—तुरी अठारह लाख अमीरी बलख की । दिया मर्द ने छोड़ आस सब खलक की ।—पलटू॰, भा॰ २, पृ॰ ७९ ।
२. लगाम । बाग ।
तुरी ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰]
१. घोड़ा ।
२. सवार । अश्वारोही ।
तुरी ५ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ तुर्रा]
१. फूलो का गुच्छा ।
२. मोती की लड़ों का झब्बा जो पगड़ी से कान के पास लटकाया जाता है ।
तुरी ६ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ तुरही ।
तुरी पु ७ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तुरीय] चौथी अवस्था । उ॰—प्रेम तेल तुरी, बरी, भयो ब्रह्म उँजियार ।—दारिया॰ बानी, पृ॰ ६७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुरी f. id., Bādar. ii, 1, 19 and 3, 7; Śaṃk.; Tarkas. 55
a shuttle, Naiṣ. i, 12
(for तूली) a painter's brush (also तुलि, L., Sch.), W.
N. of a wife of Vasudeva, Hariv. 9203 [= चतुर्थी = शूद्रा, Sch.]
तु˚री See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (451,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुरी Ved. Great strength.
तुरी [तुर्-इन् ङीप्] 1 The fibrous stick used by weavers to clear and separate the threads of the woof. --2 A shuttle; तद्भटचातुरीतुरी N. 1. 12. --3 A painter's brush.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुरि(री) स्त्री तुर--इन् “इगूधात् कित्” उणा० किच्च वा ङीप् । तन्त्रवायस्य काष्ठादिनिर्मिते वयनसाधने (माकु) द्रव्ये “तद्भटचातुरीतुरीति” नैष० तुरीतन्तुसंयोगः जग- दीशः २ त्वरायुक्तमात्रे । “रुचा नृपतीवतुर्य्ये” ऋ० १० । १०६ । “तुर्य्ये त्वरमाणायै संभ्रमवत्यै जनतायै” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3327,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुरी, स्त्री, (तुरि + कृदिकारादिति वा ङीष् ।) तन्त्रवायस्य काष्ठनिर्म्मितोपकरणविशेषः । तत्- पर्य्यायः । तन्त्रकाष्ठम् २ तुलिः ३ तुली ४ तुरिः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४४३ । “मेदिन्यां तव निपतति न पदं बहुवल्लभेति गर्व्वेण । अश्लिष्य कैर्न तरुणैस्तुरीव वसनैर्विमुक्तासि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-634-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें