🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:31:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तुला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तुला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तुला

अर्थ: तराजू, तराजू की डंडी

संस्कृत: पलशतम्

व्युत्पत्ति: तोल्यतेऽनया - तुल् + अङ् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तुला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. तुला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. तुला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. तुल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. तुल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तुला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुलातुलेतुलाः
द्वितीयातुलाम्तुलेतुलाः
तृतीयातुलयातुलाभ्याम्तुलाभिः
चतुर्थीतुलायैतुलाभ्याम्तुलाभ्यः
पञ्चमीतुलायाःतुलाभ्याम्तुलाभ्यः
षष्ठीतुलायाःतुलयोःतुलानाम्
सप्तमीतुलायाम्तुलयोःतुलासु
सम्बोधनहे तुलेहे तुलेहे तुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुला
तुला
tulā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सौ पल (2.9.87)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सादृश्य । तुलना । मिलाप ।
२. गुरुत्व नापने का यंञ । तराजू । काँटा । यौ॰—तुलादंड़ ।
३. मान । तौल ।
४. अनाज आदि नापने का बरतन । भांड ।
५. प्राचीन काल की एक तौल जो १०० पल या पाँच सेर के लगभग होती थी ।
६. ज्योतिष की बारह राशियों में से सातवीं राशी । विशेष—मोटे हिसाब से दो नक्षत्रों और एक नक्षत्र के चतुर्थांश अर्थात् सवा दो नक्षत्रों की एक राशि होती है । तुला राशि में चित्रा नक्षत्र के शेष ३० दंड तथा स्वाती और विशाखा के आद्य ४५-४५ दंड होते हैं । इस राशी का आकार तराजू लिए हुए मनुष्य का सा माना जाता है ।
७. सत्यासत्यानिर्णिय की एक परीक्षा जो प्राचीन काल में प्रचलित थी । वादी प्रातिवादी आदि की एक दिव्य परीक्षा । वि॰ दे॰ तुलापरीक्षा । ८, वास्तु विद्या में स्तंभ (खंभे) के विभागों में से चौथा विभाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुला f. a balance, weight, VS. xxx; ŚBr. xi; Mn. &c. (˚लया धृ or ˚लां with Caus. of अधिरुह्, ‘to hold in or put on a balance, weigh, compare’; ˚लां with Caus. of अधि-रुह्, ‘to risk’, Pañcat. i, 16, 9; ˚लाम् अधि- or आ- or सम्-आ-रुह्, ‘to be in a balance’, be equal with [instr.]; the balance as an ordeal, Yājñ. ii; Mṛcch. ix, 43)
equal measure, equality, resemblance, Ragh. &c. (˚लाम् इ or गम् or आ-या or आ-लम्ब् or धा, ‘to resemble any one or anything’ [instr. or in comp.]; ˚लां न भृ, ‘to have no equal’, Prasannar. i, 37; ˚लां with Pass. of नी, ‘to become equal to’ [gen.])
= ˚ल, Pañcat. i, 14, 14; VarBṛ. &c.
N. of a measure (= 100 Palas), MBh. iii, xiv; VarBṛS.; Suśr.; Aṣṭāṅg.; ŚārṅgS. i, 31
a kind of beam in the roof of a house, VarBṛS. liii, 30.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (451,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुला [तुल्-भिदा˚अङ्] 1 A balance or the beam of a balance; तुलया धृ to hold in a balance, to weigh, consider equal; अश्वमेधसहस्राणि सत्यं च तुलया धृतं H. 4. 131. v. l. --2 A measure, weight. --3 Weighing. --4 Resemblance, likeness, equality, similarity (with gen., instr. or in comp.); किं धूर्जटेरिव तुलामुपयाति संख्ये Ve. 3. 8; तुलां यदाराहेति दंतवाससा Ku. 5. 34; R. 8. 15; सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां द्वे R. 5. 68, 19. 8, 50. --5 Libra, the seventh sign of the zodiac; जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि Pt. 1. 330. --6 A sloping beam or timber in the roof of a house. --7 A measure of gold or silver equal to 100 palas. --Comp. --कूटः a false weight. --कोटिः --टी f. {1} an ornament (an anklet or नूपुर) worn on the feet by women; लीलाचलत्स्त्री चरणारुणोत्पलस्खलत्तुलाकोटिनिनादकोमलः Śi. 12. 44. {2} a hundred millions (अर्बुद). --कोशः, --कोषः {1} ordeal by weighing. {2} a place where a balance is kept. --दानं the gift to a Brāhmaṇa of as much gold or silver as equals the weight of one's body. --धटः {1} the scale of a balance. {2} an oar. --धरः {1} a trader, merchant. {2} the sign Libra of the zodiac. --धारः a dealer [] trader, or merchant. {2} the string of a balance. {3} the beam. {4} the sign Libra of the zodiac. --परीक्षा ordeal by the balance. --पुरुषः gold, jewels or other valuable things equal to a man's weight (given to a Brāhmaṇa as a gift); cf. तुलादान. --प्रग्रहः, --प्रग्राहः the string or beam of a balance. --मानं, --यष्टिः f. the beam of a balance; Pt. 1. 150. --बीजं the berry of the Guñjā plant --सूत्रं the string of a balance
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0542-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुला" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तुलातुला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तुला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | तुला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तुला 📚 ➤ तराजू, तराजू की डंडी
संस्कृत: पलशतम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुला 📚सादृश्य । तुलना । मिलाप🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तुला

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें