🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:02:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तुल्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तुल्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तुल्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुल्
तुल्
tul
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुल् cl. 10. तोलयति, or तुल्˚ (only तुल्˚ also fig.; Ā. MBh.) to lift up, raise, Hariv.; R.; Bhaṭṭ. (fut. Pass. तोलयिष्यते); to determine the weight of anything by lifting it up, weigh, compare by weighing and examining, ponder, examine with distrust, MBh. &c.; to make equal in weight, equal, compare (with instr., e.g. न ब्राह्मणैस् तुलये भूतम् अन्यत्, ‘I do not compare any other being with Brāhmans’, BhP. v; or with an adv. terminating in -वत्), R.; VarBṛS. &c.; to counterbalance, outweigh, match, possess in the same degree, resemble, reach, Megh.; ŚārṅgP.; (pf. p. तुलित), Bhartṛ. iii & Ragh. xiii, 75;
तुल् [cf. Lat. te-tul-i &c.; τλῆ-ναι &c.; Goth. thulan.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (451,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुल् {c1c} P., {c10c} U. (तोलति-तोलयति-ते; also तुलयति-ते which some suppose to be a denominative from तुला) 1 To weigh, measure. --2 To weigh in the mind, ponder, consider. --3 To raise, lift up; कैलासे तुलिते Mv. 5. 37; पौलस्त्यतुलितस्याद्रेरादधान इव थियं R. 4. 80, 12. 89; Śi. 15. 30. --4 To bear up, hold up, support; पृथिवीतले तुलितभूभृदुच्यसे Śi. 15. 30, 61. --5 To compare, equal, liken (with [] instr.); तृणमिव तुलयंति Pt. 5. 31; मुखं श्लेष्मागारं तदपि च शशांकेन तुलितं Bh. 3. 20; Śi. 8. 12. --6 To match, be equal to (with acc.); प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः Me. 64. --7 To make light of, contemn, despise; अंतःसारं घन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां Me. 20 (where तु. also means ‘to bear up or carry away’); Śi. 15. 30. --8 To suspect, examine with distrust; कः श्रद्धास्यति भूतार्थं सर्वो मां तुलयिष्यति Mk. 3. 24, 5. 43 (where some editions read तूलयिष्यति for तुलयिष्यति). --9 To try, put to test, reduce to a wretched state; हा अवस्थे तुलयसि Mk. 1 (तूलयसि v. l.). --10 To counterbalance, outweigh. --11 To have in the same degree, attain or reach to.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0542-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तुल्उमा-कोश तुल्: cl. 10. तोलयति, or तुल्˚ (only तुल्˚ also fig.; Ā. MBh.) to lift up, r… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तुल् 📚 ➤ cl. 10. तोलयति, or तुल्˚ (only तुल्˚ also fig.; Ā. MBh.) to lift up, r… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुल् 📚cl. 10. तोलयति, or तुल्˚ (only तुल्˚ also fig.; Ā. MBh.) to lift up, r…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें