🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:46:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तुष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तुष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तुष

अर्थ: अनाज की भूसी

संस्कृत: विभीतकी, तुषः · पर्याय: विभीतक, अक्ष, कर्षफल, भूतावास, कलिद्रुम

व्युत्पत्ति: तुष् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तुष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुषःतुषौतुषाः
द्वितीयातुषम्तुषौतुषान्
तृतीयातुषेणतुषाभ्याम्तुषैः
चतुर्थीतुषायतुषाभ्याम्तुषेभ्यः
पञ्चमीतुषात् / तुषाद्तुषाभ्याम्तुषेभ्यः
षष्ठीतुषस्यतुषयोःतुषाणाम्
सप्तमीतुषेतुषयोःतुषेषु
सम्बोधनहे तुषहे तुषौहे तुषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुष
तुष
tuṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनाज का छिलका (2.9.23)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अन्न के ऊपर का छिलका । भूसी ।—उ॰— आनँदघन, इनकों सिख ऐसें तुष लै फटके ।—घनानंद, पृ॰ ५४३ ।
२. अँडे के ऊपर का छिलका ।
३. बहेड़े का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुष m. the chaff of grain or corn or rice &c., AV.; ŚBr.; AitBr. &c.
Terminalia Bellerica, L.
cf. अ-, उत्-, निस्-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुषः [तुष्-क] The husk or chaff of grain; अजानतार्थं तत्सर्वं (अध्ययनं) तुषाणां कंडनं यथा; Ms. 4. 78. --Comp. --अग्निः, --अनलः {1} fire of the chaff or husk of corn {2} a mode of capital punishment consisting in twisting straw round the limbs of a criminal [] and then setting it on fire. --अंबु n. --उदकं, --उत्थं sour rice-gruel or barley gruel. --ग्रहः, --सारः fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0543-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुष तोषे आनन्दभेदे दि० ष० ऌदित् अक० सेट् । तुष्यति अतुषत् । तुतोष । ञीदित् वर्त्तमाने क्तः तुष्टः । तुष्टिः । तोषः “तुष्य द्रौपदि! मा क्रुघ” भा० व० ११०९ श्लो० “तुष्यन्ति च रमन्ति च” भा० आनु० १२७६ श्लो० “तुतोष पश्यन् वितृणान्तरालाः” भट्टिः ।
तुष पु० तुष--क । १ विभीतकवृक्षे (वयडा) २ धान्यत्वचि स्वनाम- ख्याते द्रव्ये च अमरः । “व्रीहीन् जिहासति सितोत्तमतण्डुलाद्यान् को नाम भोस्तुषकणोपहितान् हिताथी” प्रबो० च० । “तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररो- हन्ति तण्डुलाः” हितो० । “सतुषं धानयमुच्यते” आ० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3337,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुष, ऌ य औ ञि तुष्टौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां-परं-अकं-अनिट् ।) ऌ, अतुषत् । य, तुष्यति । औ, तोष्टा । ञि, तुष्टोऽस्ति । इति दुर्गादासः ॥
तुषः, पुं, (तुष + “इगुपधज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) धान्यत्वक् । (यथा, प्रबोधचन्द्रो- दये द्वितीयाङ्के । “ब्रीहीन् जिहासति सितोत्तमतण्डुलाढ्यान् को नाम भोस्तुषकणोपहितान् हितार्थी ॥”) विभीतकवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ५८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-640-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुष" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तुषतुष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तुष 📚 ➤ अनाज की भूसी
संस्कृत: विभीतकी, तुषः · पर्याय: विभीतक, अक्ष, कर्षफल, भूतावास, कलिद्रुम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुष 📚अन्न के ऊपर का छिलका । भूसी ।—🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तुष
बहेड़ा के नाम (२.४.५८) — बिभीतक, अक्ष, कर्षफल, भूतावास, कलिद्रुम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तुष: तुष् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें