🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:36:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुष
tuṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनाज का छिलका (2.9.23)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अन्न के ऊपर का छिलका । भूसी ।—उ॰— आनँदघन, इनकों सिख ऐसें तुष लै फटके ।—घनानंद, पृ॰ ५४३ ।
२. अँडे के ऊपर का छिलका ।
३. बहेड़े का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुष m. the chaff of grain or corn or rice &c., AV.; ŚBr.; AitBr. &c.
Terminalia Bellerica, L.
cf. अ-, उत्-, निस्-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुषः [तुष्-क] The husk or chaff of grain; अजानतार्थं तत्सर्वं (अध्ययनं) तुषाणां कंडनं यथा; Ms. 4. 78. --Comp. --अग्निः, --अनलः {1} fire of the chaff or husk of corn {2} a mode of capital punishment consisting in twisting straw round the limbs of a criminal [] and then setting it on fire. --अंबु n. --उदकं, --उत्थं sour rice-gruel or barley gruel. --ग्रहः, --सारः fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0543-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुष तोषे आनन्दभेदे दि० ष० ऌदित् अक० सेट् । तुष्यति अतुषत् । तुतोष । ञीदित् वर्त्तमाने क्तः तुष्टः । तुष्टिः । तोषः “तुष्य द्रौपदि! मा क्रुघ” भा० व० ११०९ श्लो० “तुष्यन्ति च रमन्ति च” भा० आनु० १२७६ श्लो० “तुतोष पश्यन् वितृणान्तरालाः” भट्टिः ।
तुष पु० तुष--क । १ विभीतकवृक्षे (वयडा) २ धान्यत्वचि स्वनाम- ख्याते द्रव्ये च अमरः । “व्रीहीन् जिहासति सितोत्तमतण्डुलाद्यान् को नाम भोस्तुषकणोपहितान् हिताथी” प्रबो० च० । “तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररो- हन्ति तण्डुलाः” हितो० । “सतुषं धानयमुच्यते” आ० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3337,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुष, ऌ य औ ञि तुष्टौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां-परं-अकं-अनिट् ।) ऌ, अतुषत् । य, तुष्यति । औ, तोष्टा । ञि, तुष्टोऽस्ति । इति दुर्गादासः ॥
तुषः, पुं, (तुष + “इगुपधज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) धान्यत्वक् । (यथा, प्रबोधचन्द्रो- दये द्वितीयाङ्के । “ब्रीहीन् जिहासति सितोत्तमतण्डुलाढ्यान् को नाम भोस्तुषकणोपहितान् हितार्थी ॥”) विभीतकवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ५८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-640-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुष" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें