🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:31:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अक्ष
akṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सोलह माषक (2.9.86) कर्ष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अक्षा]
१. खेलने का पासा ।
२. पासों का खेल । चौसर ।
३. छकड़ा । गाड़ी ।
४. किसी गोल वस्त्र के बीचोबीच पिरोया हुआ वह छड़ या दंड जिसपर वह वस्तु घूमती है । धुरी ।५ पहिए की धुरी ।६ वह कल्पित स्थिर रेखा जो पृथिवी के भीतरी केंद्र से होती हुई, उसके आर पार दोनों ध्रृवों पर निकलती है और जिसपर पृथिवी घूमती हुई, मानी गई हैं ।
७. तराजू की डाँड़ी ।
८. व्यवहार । मामला । मुदमा ।
९. इंद्रिय ।
१०. तूतिया ।११ सोहागा ।
१२. आँख । नेत्र । उ॰—एक कह्या अनुमानि करि एक देखिए अक्ष । सुंदर अनुभव होइ जब तब देखिए प्रत्यक्ष । —सुंदर ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ८१४ ।
१३. बहेड़ा ।
१४. रुद्राक्ष ।१५ साँप ।
१६. गरुड़ ।
१७. आत्मा ।
१८. कर्ष नाम की १६ माशे की एक तौल ।
१९. जन्मांध ।
२०. रावण का पुंत्र अक्षयकुमार । उ॰ —रूख निपातत खात फल रक्षक अक्ष निपाति । —तुलसी ग्रं॰, पृ॰ २८ ।
२१. सौवर्चल या सोचर नमक (को॰) ।
२२. कानून (को॰) ।
२३. द्यूत (को॰) ।
२४. ज्ञान (को॰) ।
२५. नाप का एक मान (को॰) ।
२६. किसी मंदिर का निचला हिस्सा (को॰) ।
२७. शिव (का॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अक्ष m. an axle, axis (in this sense also n., L.)
a wheel, car, cart
the beam of a balance or string which holds the pivot of the beam
a snake, L.
terrestrial latitude (cf. -कर्ण, -भा, -भाग)
the collar-bone, ŚBr.
the temporal bone, Yājñ.
N. of a measure (= 104 aṅgula);
(also) a chariot, Dharmaś.
अक्ष [cf. Lat. axis; Gk. ἄξων; Old Germ. ahsa; Mod. Germ. Achse; Lith. assis.]
2. अक्ष m. (√ 1. अश्, Uṇ.) a die for gambling
a cube
a seed of which rosaries are made (cf. इन्द्राक्ष, रुद्राक्ष)
the Elaeocarpus Ganitrus, producing that seed
a weight called कर्ष, equal to 16 māṣas
Beleric Myrobalan (Terminalia Belerica), the seed of which is used as a die
a N. of the number 5
अक्ष n. sochal salt
blue vitriol (from its cube-like crystals), L.
3. अक्ष n. an organ of sense
sensual perception, L.
अक्ष m. the soul, L.
knowledge, religious knowledge, L.
a lawsuit, L.
a person born blind, L.
N. of Garuḍa, L.
of a son of Rāvaṇa
of a son of Nara, &c.
अक्ष, अक्ष-चरण, &c. See col. 3.
4. अक्ष n. [only ifc. (f(ई). ) for अक्षि], the eye.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अक्षः [अश्-सः] 1 An axis, axle, pivot; ˚भंगे Ms. 8. 291; दृढधूः अक्षः P. V. 4. 74; Śi. 12. 2, 18. 7; ज्योतिश्चक्राक्षदंडः Dk. 1 axle-pole. --2 The pole of a cart. --3 A cart, car; also a wheel. --4 The beam of a balance. --5 Terrestrial latitude. --6 A die for playing with; cube. --7 The seed of which rosaries are made. --8 A weight equal to 16 māshas and called कर्ष. --9 N. of the plant [] Terminalia Belerica (बिभीतक) the seed of which is used as a die; also the nut of this plant; यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनुभवति Chān. Up.; so धाराभिरक्षमात्राभिः. --10 A shrub producing the rosary seed, Eleocarpus Ganitrus; the seed of this plant, as also of another plant (इंद्राक्ष). --11 A serpent; hence a curve. --12 Garuḍa. --13 N. of a son of Rāvaṇa. --14 The soul. --15 Knowledge (usually, sacred). --16 Law; a lawsuit; legal procedure. --17 A person born blind. --18 The lower part of the temples (कर्णनेत्रयोर्मध्ये शंखादधोभागः). --क्षं (अश्नुते व्याप्नोति विषयान् स्ववृत्त्या संयोगेन वा) 1 An organ of sense; निरोधाच्चेतसोऽक्षाणि निरुद्धान्यखिलान्यपि Pt. 2. 154; an object of sense; m. also नियच्छेद्विषयेभ्योक्षान् Bhāg. --2 The eye, only at the end of Comp.; जलजाक्ष, कमलाक्ष, &c. --3 Sochal salt, sea-salt. --4 Blue vitriol (from it crystallized shape). [cf. L. axis; Gr. akshon or axon, old Germ. ahsa; Germ. achse]. --Comp. --अग्रं the axle or its end; the anterior end of the pole of a car. --अग्रकीलः --लकः a linch-pin, a pin which fastens the yoke to the pole. --आवपनं [अक्षान् पाशान् आवपति क्षिपत्यस्मिन्; आ-वप्-आधारे ल्युट्] a dice-board (अक्षा उप्यंतेस्मिन्निति अक्षावपनं अक्षस्थानावपनपात्रंसायण). --आवापः [अक्षान् आवपति क्षिपति; आवप्-अण्] a gambler, keeper of the dice or gambling table; also ˚अतिवापः (अक्षावापो नाम अक्षाणां क्षेप्ता अक्षगोप्ता वा द्यूतकारः). --कर्णः hypotenuse, particularly of the triangle formed with the gnomon of a dial and its shadow; (astr.) argument of the latitude. --कुशल, --शौंड a. [स. त.] skilful in gambling. --कूटः [अक्षस्य कूट इव] the pupil of the eye. --कोविद, --ज्ञ a. skilled in dice; so ˚विद्, ˚वेत्तृ &c. --क्षेत्रं [अक्षनिमित्तं क्षेत्रं] an astronomical figure (अक्षसाधनार्थं क्षेत्रतया कल्पितानां अक्षभवानामष्टानां क्षेत्राणामेकं). --ग्लहः [तृ. त.] gambling, playing at dice. --चक्रं the circle of sensual passions; दृढनियमित ˚क्रः K. 37 (also axis and wheels). --जं [अक्षात् जायते; जन्-ड] {1} direct knowledge or cognition. {2} a thunderbolt (वज्रं अस्थिरूपावयवजातत्वात्तस्य तन्नामत्वं). {3} a diamond. {4} अक्षक्षेत्रं q. v. (m. in some of these senses). --जः N. of Viṣṇu. --तत्त्वं, --विद्या the science of gambling; ˚विद skilled in the principles of gambling. --दर्शकः, --दृश् [अक्षाणां [] ऋणादानादिव्यवहाराणां दर्शकः दृश्-ण्वुल्, अक्षान् पश्यतीति दृश् क्विप् कुत्वं] {1} a judge (one who tries law-suits). {2} a superintendent of gambling. --देविन् m. [अक्षैर्दीव्यति, दिव्-णिनि] a gambler, gamester; so अक्षद्यूः, दिव्-क्विप् ऊठ् P. VI. 4. 19. --ठ्यूतः [अक्षैर्ठ्यूतं यस्य] a gambler, dicer. --तं dice play, gambling; ˚तादिगणः a class of words mentioned in P. IV. 4. 19. --द्यूतिकं [अक्षठ्यूत-ठक्] dispute at play. --द्रुग्ध a. [अक्षैः द्रुग्धः] unlucky at dice (opposed to अक्षप्रिय fond of dice, or lucky in gambling). --धरः [अक्षं चक्रं रथावयवं तत्कीलकमिव कंटकं वा धरतीति; धृअच्- ष. त.] {1} N. of Viṣṇu. {2} N. of the plant (शाखोट) Trophis Aspera. {3} a wheel. {4} any one who bears a wheel, or who holds dice. --धूः (धुर्) the yoke attached to the forepart of the pole of a car. --धूर्तः [अक्षे तद्देवने धूर्तः] ‘dice-rogue,’ a gamester, a gambler. --धूर्तिलः [ अक्षस्य शकटस्य धूर्तिं भारं लाति, ला-क; or अक्ष-धुर् तिलप्रत्ययः] a bull or ox yoked to the pole of a cart. --पटल [ष. त.] {1} a court of law. {2} depository of legal documents. {3} = अक्षिपटलं, q. v. --लः [अक्षाणां व्यवहाराणां पटलमस्त्यस्य अच्] a judge. --परि ind. [अक्षेण विपरीतं वृत्तं P. II. 1. 10 ठ्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः सि. कौ.] so as to be a loser (by an unlucky throw of dice) (पाशकक्रीडायां यथा गुटिकापाते जयो भवति तद्विपरीतपातः Tv.) --पाटः = ˚वाटः, q. v. --पाटकः [अक्षे व्यवहारे पाटयति; पट् दीप्तौ-ण्वुल्] one who is well-versed in law, a judge. --पातः [ष. त.] cast of dice. --पादः N. of the sage Gautama, founder of the Nyāya system of philosophy, or a follower of that system (अक्षं नेत्रं दर्शनसाधनतया जातः पादो ऽस्य; अक्षपादो हि स्वमतदूषकस्य व्यासस्य मुखदर्शनं चक्षुषा न कर्तव्यं इति प्रतिज्ञाय पश्चात् व्यासेन प्रसादितः पादे नेत्रं प्रकाश्य तं दृष्टवान् इति प्रसिद्धिः Tv.) --पीडा [ष. त.] {1} injury to the organs. {2} [अक्षं इंद्रियरसनारूपं पीडयति आस्वादनात्; पीडच्] N. of the plant यवतिक्ता. --भागः (˚अंशः) a degree of latitude. --भारः [ष. त.] a cart-load. --मदः [च. त.] mad passion for gambling. --मात्रं [अक्षो मात्रा यस्य] {1} any thing as large as dice; dice. {2} a moment of time (निमिषः), twinkling of an eye. --माला, --सूत्रं [अक्षाणां माला-सूत्रं] a rosary, string of beads (अकारादिक्षकारा
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अक्ष व्याप्तौ संहतौ च भ्वा० प० वेट् । अक्षति अक्ष्णोति आक्षीत् आष्टाम् आक्षिष्टाम् आनक्षे । क्त अष्टः क्तिन् अष्टिः शतृ अक्ष्णुवन् इ अक्षि--कनिन् अक्ष ।
अक्ष न० अश्नुते व्याप्नोति विषयान् स्ववृत्त्या संयोगेन वा अश--स । इन्द्रिये, “अक्षाणि पण्डितजना विदुरिन्द्रि- याणि” उ० नेत्रे, अधोक्षज इति । तुत्थे (तुँते) सौवर्चले च । ज्योतिषोक्ते राशिचक्रावयवभेदे । “शङ्कुर्नरोना कथितः सएव स्वार्द्धाद्रवेर्या विषुवद्दिनार्द्धे । नतिः पलोऽक्षश्च सएव तज्ज्ञैस्तत्रोन्नतिर्यास्य सएव लम्ब इति” सिद्धान्तशिरोमणिगणिताध्यायोक्ते विषुवद्दिनार्द्धे खार्द्धापेक्षया नतिरूपे पलांशभेदे पु० । एतद्विवरणम् भास्कराचार्य्येण प्रमिताक्षरायां स्वयमेव कृतम् । यथा “निरक्षदेशे (लङ्का- विभागे) यदेव विषुवन्मण्डलं तदेव सममण्डलं ततः क्षितिजादन्यदुन्मण्डलं नाम वलयं नास्ति तत्र ध्रुवौ च क्षितिजसंज्ञे, अथ निरक्षदेशात् द्रष्टा यथा यथा उत्तरतो गच्छति तथा तथा उदक्ध्रुवमुन्नतं पश्यति तथा यैर्भागैर्ध्रुव उन्नतस्तैरेव भागैः अक्षसंज्ञैः स्वस्वस्तिकात् दक्षिणतोविषुवन्मण्डलं नतं पश्यतीति” । “चन्द्राश्वि १२ निघ्ना पलभार्द्धिता च लङ्कावधिः स्यादिह दक्षिणोऽक्ष” इति भास्वती । “उदग्दिशं याति यथा यथा नरस्तथा तथा स्यान्नतमृक्षमण्डलम् । उदग्ध्रुवं पश्यति चोन्नतं क्षितेस्तद- न्तरे योजनजाः पलांशका इति सिद्धान्त शि० गोलाध्यायः यदि भूपरिधि (४९६७) योजनैश्चक्रांशाः (३६०) लभ्यन्ते तदापसारयोजनैः किमिति, यद्यृक्षपरिधिना (३६०) भूप- रिधिः (४९६७) लभ्यते तदा अक्षांशैः किमिति, त्रैराशिकेन फलं निरक्षदेशलङ्कास्वदेशयोरन्तरयोजनानि स्युरिति, स्वयमेव प्रमिताक्षरायां व्याख्यातम्, तथैव गोलाध्यायोक्तं दर्शितम् । “योजनसंख्या भांशै (३६०) र्गुणिता स्वपरिधि (४९६७) हृता भवन्त्यंशाः (अक्षांशाः) । अक्षांशेभ्यो भूमौ कक्षायां (ऋक्ष ३६० कक्षायाम्) वा योजनानि च व्यस्तमिति” । व्यस्तमिति भूपरिधिगुणिता भांशहृता [] अक्षसंख्या (योजनसंख्या) भवतीति । निरक्षदेशात् क्षितिचतुर्थांशे किल मेरुस्तत्र नवतिः पलांशाः (अक्षांशाः) इति च तत्रैवोक्तम् । पाशके कर्षपरिमाणे च न० विभीतकवृक्षे (वयडा) तुषे, आत्मनि रुद्राक्षे सर्पे जातान्धे गरुडे च पु० । तत्र रुद्राक्षे अक्षमाला । कर्षे अनुभवति धाराभिरक्षमात्राभिरिति, विभीतके “यथा वै द्वे आमलके, द्वे वा कौले द्वौ वाक्षौ इति” श्रुतिः । व्यवहारे अक्षदर्शकः । रावणसुतभेदे पु० । तत्कथा रामा० सु० ४३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0041,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अक्ष, न ऊ व्याप्तौ । संहतौ । इति कविकल्पद्रुमः । न अक्ष्णोति धनं लोकः । व्याप्नोति राशीकरोति वा इत्यर्थः । ऊ आक्षिष्टां । आष्टां । इति दुर्गादासः ।
अक्ष, ऊ व्याप्तौ । संहतौ । इति कविकल्पद्रुमः । अक्षति धनं लोकः । व्याप्नोति राशीकरोति वा इत्यर्थः । ऊ आक्षिष्टां । आष्टां । इति दुर्गादासः ॥
अक्षं, क्ली, (अक्ष्णोति अक्षति वा अक्ष्यते वा अनेन अत्र वा अक्षू व्याप्तौ । पचाद्यच् घञ् वा । अ- श्नुते अत्यर्थं अशू व्याप्तौ । अशेर्देवने इति सो वा ।) इन्द्रियं । (यथा विष्णुपुराणे, -- “शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः” ॥) सौवर्ञ्चलं । तुथं । इति मेदिनी । (चक्षुः । यथा रामायणे, -- “सर्व्वे तेऽनिमिषैरक्षैस्तमनुद्रुतचेतसः” । इति ।)
अक्षः, पुं, कर्षपरिमाणं । (यथा, -- “ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयं” ।) पाशकः । (अक्षैरक्षान् वा दीव्यति । इति सिद्धान्तकौमुदी ।) (पाशक्रीडा । यथाह मनुः) -- ‘मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परीवादः स्त्रियो मदः’ ।) कलिद्रुमः । इत्यमरः । (विभीतकवृक्षः । यथा छान्दोग्ये -- यथा वै द्वे आमलके द्वे कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिमनुभवति ।) ज्ञातार्थं । शकटः । व्यव- हारः । रुद्राक्षः । इन्द्राक्षः । सर्पः । चक्रं । इति मेदिनी । (चक्रधारणदारुभेदः । यथा, -- “छिन्ननास्ये भग्नयुगे तिर्य्यक् प्रतिमुखागते । अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च” ॥) आत्मा । रावणपुत्रः । इति हेमचन्द्रः । (यथा रा- मायणे -- ‘निशम्य राजा समरे सहोत्सुकं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताथ वै’ ।) जातान्धः । गरुडः । इति शब्दरत्नावली । (शिवः । यथा भारते -- “अक्षश्च रथयोगी च सर्व्वयोगी भहावलः” । इति) संस्कृतपलभा । यथा, -- “चन्द्राश्विनिघ्ना पलभार्द्धिता च लङ्कावधिः स्यादिह दक्षिणोक्षः” । इति भास्यती ॥ “प्रभा शरघ्ना स्वतुरीययोगा- दक्षः सदा दक्षिणदिक् प्रदिष्टः” । इति जातकार्णवः -- “दक्षिणोत्तररेखायां सा तत्र विषुवत् प्रभा । शङ्कुच्छाया हते त्रिज्ये विषुवत् कर्णभाजिते ॥ लम्बाक्षय्ये तयोश्चापे लम्बाक्षौ दक्षिणौ सदा” । इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-004-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अक्ष" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें