🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:57:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्ष
karṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सोलह माषक (2.9.86) अक्ष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोलह माशे का एक मान । विशेषे— प्राचीन काल में माशा पाँच रत्ती का होता था । इससे आजकल के अनुसार कर्ष दस ही माशे का ठहरेगा । वैद्यक में कहीं कहीं कर्ष दो तोले का भी मान गया है ।
२. खिचाव । घसीटना ।
३. जोताई ।
४. (लकीर आदि) खींचना । खरोंचना ।
५. बहैड़ा ।
६. प्राचीन काल का एक प्रकार का सिक्का । विशेष— यह सिक्का आजकाल के हिसाब से लगभग ४ ।) मूल्य का होता था । यह चाँदी के १९ कार्षापण के बराबर था । इसे 'हुण' भी कहते थे ।
कर्ष २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कर्ष] ताव । जोश । बढ़ाव । दे॰ ' करष' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्ष m. (√ कृष्), the act of drawing, dragging, Pāṇ.
(with and without हलस्य) ploughing, agriculture, Āp.; Yājñ. ii, 217
‘anything scratched off’, see क्षाम-कर्ष-मिश्र
कर्ष m. n. a weight of gold or silver (= 16 Māṣas = 80 Rettis = 1/4 Pala = 1/400 of a Tulā = about 176 grains troy; in common use 8 Rettis are given to the Māṣa, and the Karṣa is then about 280 grains troy), Suśr.; VarBṛS. &c.
Terminalia Bellerica (also called अक्ष, q.v.), L.
a boat, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (259,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्षः [कृस्-अच् घञ् वा] 1 Drawing, dragging, pulling; Y. 2. 217. --2 Attracting. --3 Ploughing. --4 A furrow, a trench. --5 A scratch. --र्षः, --र्षं A weight of gold or silver equal to 16 Māṣas. --Comp. --आपण = कार्षापण q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0385-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्षः, पुं क्ली, (कृष् विलेखने पचाद्यच् । कर्मणि करणे वा घञ् ।) षोडशमाषकपरिमाणम् । अशीतिरत्तिकाः । तत्पर्य्यायः । अक्षः २ । इत्य- मरः । २ । ९ । ८६ ॥ वैद्यकमते तोलकद्वयम् । तत्पर्य्यायः । सुवर्णम् २ अक्षः ३ विडालपदकम् ४ पिचुः ५ पाणितलम् ६ उडुम्बरम् ७ तिन्दुकम् ८ कबडग्रहः ९ । इति परिभाषा ॥ दशमाषकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (“कोलद्वयञ्च कर्षः स्यात् स प्रोक्ता पाणिमानिका । अक्षः पिचुः पाणितलं किञ्चिपाणिश्च तिन्दुकम्” ॥ इति शार्ङ्गधरे पूर्व्वखण्डे । १ अध्याये ॥)
कर्षः, पुं, (कृष् + भावे घञ् ।) कर्षणम् । इति मेदिनी ॥ विभीतकवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-055-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्ष" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें