🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:14:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कवल
kavala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कवल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ कवलित] अन्न या भोज्य पदार्थ की वह मात्रा जो खाने के लिये एक बार मुँह में ड़ाली जाय । उतनी वस्तु जितनी एक बार में खाने के लिये मुँह में रखी जाय । कौर । ग्रास । गस्सा ।
२. उतना पानी जितना मुँह साफ करने के लिये एक बार मुँह में लिये जाय । कुल्ली ।
३. एक प्रकार की मछली । कौवा ।
४. एक प्रकार की तौल । कर्ष ।
कवल २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] किनारा । कोना ।
कवल ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] [स्त्री॰ कवली]
१. एक पक्षी का नाम ।
२. घोड़े की ऐक जाती का नाम । उ॰— जरदा, जिरही, जाँग, सुनौची खदे खंजन । करर, कवाहे, कवल, गिलगिली, गुल गुलरंजन । — सूदन (शब्द॰) । ३ एक प्रकार का रोग (को॰) ।
४. वाराह । शूकर (को॰) ।
कवल ४ † पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ कमल] दे॰ कमल । उ॰— कालिंदी न्हावहि न नयन अंजै न म्रगंमद । कुचा अग्र परसै न नील दल कवल तोरि सद ।— पृ॰ रा॰, २ । ३४९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कवल m. (n. ?) a mouthful (as of water &c.)
a morsel, MBh.; R.; Ragh.; Mn.; Bhartṛ.
a wash for cleansing the mouth, gargle, Suśr.
a kind of fish (commonly Baliya), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (264,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कवलः, --लं [केन जलेन वलते चलति, वल्-अच् Tv.] 1 A mouthful; आस्वादवद्भिः कवलैस्तृणानां R. 2. 5; 9. 59; कवलच्छेदेषु संपादिताः U. 3. 16. --2 A gargle.
कवलः, --लं [केन जलेन वलते चलति, वल्-अच् Tv.] 1 A mouthful; आस्वादवद्भिः कवलैस्तृणानां R. 2. 5; 9. 59; कवलच्छेदेषु संपादिताः U. 3. 16. --2 A gargle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0389-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कवल पु० केन जलेन वलते वल चलने अच् । १ ग्रासे “मुस्ता- प्ररोहकनलावयवानुकीर्णम्” “आस्वादवद्भिः कवलैस्तृणा- नाम्” रघु० रोगनाशार्थं भावप्र० उक्तेदव्यभेदस्य २ क्रियाभेदे [] च । तत्करणविधिगुणौ भावप्र० उक्तौ यथा । “वातपित्त- कफघ्नस्य द्रव्यस्य कवलं मुखे । अर्द्धं निक्षिप्य संचर्व्य निष्ठोयेत् कवले पिधिः । कवलः कुरुते काङ्क्षां भक्ष्येषु, हरते कफम् । तृष्णां शौचं च वैरस्यं दन्तचालञ्च नाश- येत्” । केजले वलते अच् । (वेल्यामाच्) ३ मत्स्यभेदे शब्दच० पुंस्त्री स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । लस्य ङीवा । कवडोऽप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1831-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कवलः, पुं, (केन जलेन वलतेचलतीति । वल् + अच् ।) ग्रासः । इत्यमरः । २ । ९ । ५४ ॥ (“त्रिकटुकमजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे समधरणधृतानामष्टमो हिङ्गुभागः । प्रथमकवलभुक्तं सर्पिषा चूर्णमेत- ज्जनयति जठराग्निं वातरोगांश्चं हन्ति” ॥ इति तैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे अग्निमान्द्याधिकारे ॥ “व्यसृजन् कवलान्नागा गावोवत्सान् न पाययन्” । इति हेःरामायणे । २ । ४१ । ९ ॥) मत्स्यविशेषः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वेले माच इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-068-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कवल" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें