🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:15:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ग्रास
grāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्रास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उतना भोजन जितना एक बार मुँह में डाला जाय । गस्सा । कौर । निवाला ।
२. पकड़ने की क्रिया । पकड़ । गिरफ्त ।
३. सूर्य या चंद्रमा में ग्रहण लगना । जैसे,— खग्रास, सर्वग्रास ।
४. संगीत का एक भेद । उ॰—आछी भाँति तान गावन बाँकी रीतिन सुरग्राम ग्रास गहि चोख चटक सों ।—घनानंद, पृ॰ ४२५ ।
५. आहार निगलने का कार्य (को॰) ।
६. आहार (को॰) ।
७. अस्पष्ट उच्चारण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रास mfn. ifc. swallowing, NṛsUp. ii, 5, 10
ग्रास m. a mouthful, lump (of rice &c. of the size of a peacock's egg), Mn.; Yājñ. &c.
food, nourishment, Gobh.; ŚāṅkhGṛ.; Pāṇ. viii, 2, 44, Vārtt. 4, Mn. viii &c.
the quantity eclipsed, amount of obscuration, Sūryas.
(in geom.) a piece cut out by the intersection of 2 circles, W.
the erosion, morsel bitten, W.
= ग्रस्ति, Bhartṛ. ii, 22; Subh.
the act of eclipsing, VarBṛS. v
an eclipse, Sūryas.
the first contact with an eclipsed disk, ib.
slurring, inarticulate pronunciation of the gutturals, RPrāt. xiv, 4.
ग्रास &c. See √ ग्रस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (371,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रासः [ग्रस् कर्मणि घञ्] 1 A mouthful, a quantity of anything equal to a mouthful; Ms. 3. 133; 6. 28; Y. 3. 55. --2 Food, nourishment. --3 The part of the sun or moon eclipsed. --4 The morsel bitten. --5 The act of swallowing. --6 Slurring, indistinct pronunciation; fault in the pronunciation of the gutturals. --7 (In geom.) A piece cut out by the intersection of two circles. --8 An eclipse. --Comp. --आच्छादनं food and clothing; i. e. bare subsistence. --शल्यं any extraneous substance lodged in the throat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0471-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रास पु० ग्रस्यते ग्रस--कर्मणि घञ् । मुखपूरणयोग्यान्नादौ तन्मानञ्च “कुक्कुटाण्डप्रमाणश्च यावान् वा प्रविशेनमुखम् । एतं ग्रासं विजानीयात् शुद्ध्यर्थं कायशोधनम्” पराशरः । “यावतो ग्रसते ग्रासान् हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् । तावतो ग्रसते प्रेत्य तीव्रशूलर्ष्ट्ययोगुडान्” “ग्रामादाहृत्य बाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन्” “ऐकैकं ग्रासमश्नी- यात् त्र्यहाणि त्रीणि पूर्व्ववत्” इति च मनुः । “सायं द्वाविंशतिर्ग्रासाःप्रातः षड्विंशतिः स्मृताः । अया- [] चिते चतुविशः परञ्चानशनं स्मृतम” पराशरः । प्रायश्चित्ते ग्रासभोजनस्य परिसङ्ख्यारूपत्वमुक्त प्रा० त० “भोजनस्य रागप्राप्तत्वात् नापाप्तपापको विधिः । सचाहरहः सन्ध्यामुपासीत पव्येवं रूपः । नापि तद्भक्षणस्यानावश्यकत्वेन स्वायोगव्यवच्छेदमात्रफलको नियमविधिः । स च तत्ततिथौ तत्तदगासान् भुञ्जीतै- वेत्येवं रूपः । तथा च “स्वरुच्या क्रियमाणे च यत्रावश्यं क्रिया क्वचित् । नोद्यते नियमः सोऽत्र ऋतावभिगमो यथा” । तथात्वे च पितृमरणादावपि भोजनं प्रसज्येत हविष्यान्नभोजनव्रतादावपि उपवासाभाव एव सम्प- द्येत तद्भक्षणसमकालमेवान्यभक्षणेऽपि न दोषःस्यात् । तस्मादगत्या “श्रुतार्थस्य परित्यागादश्रुतार्थय्यकल्पनात् । प्राप्तस्य बाधादित्येवं परिसंख्या त्रिदोषिका” । इत्युक्त स्वार्थहान्यर्यान्तरकल्पनरागप्राप्तबाधरूपदोषत्रयदूष्टापि अ- न्ययोगव्यवच्छेदफलिका परिसंख्यैव युक्ता, सा च सतिं भोजने तत्तत्तिथौ तत्तद् ग्रासानेव भुञ्जीत नान्य- दित्येवं रूपा तस्मात्तदतिरिक्तभोजनाभावपरत्वेन उप- वासेऽपि दोषाभावः । तदुक्तं भट्टपादैः “अन्यार्थ श्रूयमाणा च यान्यार्थपतिषेधिका । परिसंख्यां तु सा ज्ञेया यथा प्रोक्षितभोजनम्” । अन्यथा प्राजापत्य व्रतेऽपि “त्र्यहमद्यादयाचितमिति” “अयाचितन्तु मध्याह्ने चतुर्विंशन्तु शुद्धये” इति ब्रह्मपुराणोक्तस्या- याचितस्यालाभे व्रतलोपापत्तिः स्यात्” ॥ १ ग्रहणे छाद्यच्छादकयोः २ स्पर्शे । “छादकोभास्करस्ये- न्दुरधःस्थेवनवद् भवेत् । भूच्छायां प्राड्मुखश्चन्द्रो विश- त्यस्य भवेदसौ” इत्युपक्रम्य “यद्ग्राह्यमधिके तस्मिन् सकलं न्यूनमन्यथा । योगार्द्धादधिके न स्याच्छिक्षपे ग्राससम्भवः इति । “स्फुटतिथ्यवसाने तु मध्यग्रहणमादिशेत् । स्थित्यर्द्धनाडिकाहीने ग्रासेमोक्षस्तु संयुने” सू० सि० “स्पष्टतिप्यन्तकाले तुकारात् तत्पूर्व्वापरकालनिरासः । मध्यग्रहणं ग्रासोपचयसमाप्तिं कथयेत् । मध्यग हण- सम्बन्धेन मध्यसूर्य्यचन्द्रानीतमध्यतिथ्यन्ते तत्सम्भव इति कस्यचिद् भ्रमस्तद्वारणार्थम् स्फुटेति । स्थित्यर्द्ध घटिकाभिरूने तिथ्यन्त ग्रासः र्म्पर्शः । सयते स्थित्यर्धघटीभिर्युते तिथ्यन्ते काले मोक्षः । तुकारः स्पर्शमोक्षस्थित्यधाभ्यां स्पर्शमोक्षकालाविति विषयव्यव- स्थार्थकः । अत्रोपपत्तिः । तिथ्यन्तकाले छाद्यच्छादकयोः पूर्व्वापरान्तराभावाद्योगे मण्डलस्पर्शो यावान् भवति [] ततः पूर्व्वाग्रिमकालयोर्न्यून एवातोऽत्र मध्यग्रहण- कालः” रङ्गना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2774-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रासः, पुं, (ग्रस्यते अद्यते इति । ग्रस् + कर्म्मणि घञ् ।) मुखपूरणान्नादि । यथा, -- “कुक्कुटाण्डप्रमाणन्तु यावद्वा प्रविशेन्मुखम् । एतं ग्रासं विजानीयात् शुद्ध्यर्थं कायशोधनम् ॥” इति प्रायश्चित्तप्रकरणे पराशरः ॥ (तथा च मनुः । ११ । २१३ । “एकैकं ग्रासमश्नीयात् त्र्यहाणि त्रीणि पूर्व्ववत् ॥”) तत्पर्य्यायः । कबलः २ । इत्यमरः । २ । ९ । ५४ ॥ गुडेरकः ३ पिण्डः ४ गण्डोलः ५ कवकः ६ गुरुः ७ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ८९ ॥ (दशौषध- कालान्तर्गतकालविशेषः । “तत्र निर्भक्तं प्राग्- भक्तमधोभक्तं मध्येभक्तमन्तराभक्तं सभक्तं सामुद्गं मुहुर्मुहुः ग्रासं ग्रासान्तरञ्चेति दशौषधकालाः ॥” इत्युत्तरतन्त्रे चतुःषष्टितमेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-385-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्रास" आता है (16)
कवक कवल । ग्रासअनुग्रासक ग्रास । कौर । नेवालाकौर उतना भोजन, जितना एक बार मुँह में डाला जाय । ग्रास । कुस्सा । निवालागंफा पु † संज्ञा पुं॰ बड़ा कौर जो तेजी सें खाया जा रहा हो । ग्रासचनवर पु † संज्ञा पुं॰ कौर । ग्रासगस्सा ग्रास । कौर । मुहा॰—गस्सा मारना = कौर मुँह में डालनालुकमा ग्रास । कौर । निवालाहप्पा भोजन । ग्रास । कौरनिवाला उतना भोजन जितना एक बार मुँह में डाल जाया । कौर । ग्रास । लुकमाकवल अन्न या भोज्य पदार्थ की वह मात्रा जो खाने के लिये एक बार मुँह में ड़ाल…गुड गुड़सिन शरीर । देहगुडक गोल पदार्थगंडोल कच्ची शकर । गुड़ग्रसन भक्षण । निगलनागाला धुनी हुई रुई का गोला जो चरखे में कातने के लिये बनाया जाता है । पुनी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें