🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अक्षत
akṣata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अक्षत १ वि॰ [सं॰] क्षत या घाव से रहित । व्रणशून्य । उ॰— 'ब्राह्मण को कभी नहीं मारना पर सब धन को बचाकर अक्षत केवल राज से बाहर कर देना चाहिये' । —श्रीनिवास ग्रं॰, पृ॰ १० । २ बिना टूटा हुआ । अखड़ित । सर्वांगपूर्ण । समूचा ।
अक्षत २ संज्ञा पुं॰
१. बिना टूटा हुआ चावल जो देवताओं की पूजा में चढ़ाया जाता है ।
२. धान का लावा ।
३. जौ ।
४. कोई भी धान्य (को॰) ।
५. हानि या अशुभ का अभाव, कल्याण (को॰) ।
६. शिव (को॰) ।
७. हिजड़ा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-क्षत mfn. not crushed
uninjured, unbroken, whole
(also) unthrashed, Gobh.
अ-क्षत m. Śiva, L.
अ-क्षत m. n. a eunuch, L.
अ-क्षत n. and m. pl. unhusked barley-corns
अ-क्षत m. pl. N. of the descendants of Surabhi, Hariv.
अ-क्षत m. n. (also) a boil or sore not produced by cutting, Kauś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अक्षत a. [न. त.] (a.) Uninjured, unhurt; त्वमनंगः कथमक्षता रतिः Ku. 4. 9; ˚विग्रहा वाहाः Dk. 3; पंचाक्षतास्ते वयं Ve. 6. 43, 4. 4, Mu. 6. 8, R. 2. 56. (b.) Unbroken, whole; not crushed, undivided; मम नासिकामक्षतां कुर्वंतु Pt. 1, ˚सक्तूनां नवं कलशं पूरयित्वा Āśval. --तः 1 Śiva. --2 Thrashed and winnowed rice dried in the sun; (pl.) whole grain, entire unhusked and pounded rice washed with water, and used as an article of worship in all religious and sacred ceremonies; अक्षताः पांतु पांत्वक्षताः इति श्राद्धमंत्रः; अक्षतैर्नार्चयेद्विष्णुं न तुलस्या [] विनायकं इति तंत्रं; साक्षतपात्रहस्ता R. 2. 21, आर्द्राक्षतारोपणमन्वभूतां 7. 28. --3 Barley (यवाः); अक्षताश्च यवाः प्रोक्ताः; said to be also n. (दूर्वाक्षतानि). --तं 1 Corn, grain of any kind. --2 Absence of loss or ruin; good, well-being; अक्षतं चारिष्टं चास्तु इति श्राद्धमंत्रः. --3 Eunuch (also m.). --ता 1 A virgin, a maiden not deflowered, blemished or enjoyed; अक्षता वा क्षता वापि. --2 N. of a plant कर्कटशृंगी. --Comp. --योनिः a virgin, not yet blemished by sexual intercourse; सा चेदक्षतयोनिः स्यात् Ms. 9. 176; पत्नीष्वक्षतयोनिषु 10. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0007-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अक्षत पु० ब० न क्षताः । “अक्षताश्च यवाः प्रोक्ता इति का० स्मृत्युक्ते यवे । नपुंसकमिति केचित् “दूर्वाक्षतानि” चेति पुराणम् । तण्डुले, “अक्षतैर्नार्च्चयेद्विष्णुं न तुलस्या विना- यकमिति” तन्त्रम् । शस्यमात्रे न० । क्षययुक्तभिन्ने उत्- कर्षान्विते अविदारिते च त्रि० । “अक्षता वा क्षता वा पीति” मनुः । क्षण--भावे क्त न० त० । क्षयाभावे न० । “अक्षतञ्चारिष्टं चा स्तु” इति श्राद्धविप्रसमीपे कृतकर्म्मणो- ऽक्षयप्रार्थना ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0042,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अक्षतं, क्ली, (क्षणु हिंसायां । नपुंसके भावेक्तः । अनुदात्तोपदेशेत्यादिना णलोपः ।) लाजाः । नपुं- सकं । इति मेदिनी ।
अक्षतः, त्रि, (न + क्षण् + क्त) अहिंसितः । इति मेदिनी । अखण्डितः । इति शब्दरत्नावली । (यथाह मनुः, -- “दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । त्रिषु स्थानेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत्” ॥)
अक्षतः, पुं, यवः । इति मेदिनी । (यथा आश्वलायन- मृह्यसूत्रे, -- “अक्षतसक्तूनां नवं कलसं पूरयित्वा” ।) शस्यमात्रं । इति अमरटीकायां भानुदीक्षितः ॥ अक्षताः पुं भू म्नीति स्वामी ॥ (न क्षताः येषां ते इति अक्षताः । मुकुटस्तु अमरव्याख्यानावसरे आजाः पुं भूम्नितेऽक्षतमिति पठित्वा कर्म्मणि क्तः । क्षतं खण्डितं । न क्षतमक्षतमिति विगृह्य नित्य- पुंलिङ्गाः नित्यबहुवचनान्ताश्च लाजा अक्षतमिति व्याचख्यौ ॥ केचित्तु अखण्डतण्डुला अक्षतमि- त्याहुः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-005-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अक्षत" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें