🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:11:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तृतीया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तृतीया

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तृतीया

अर्थ: संप्र . " तीसरा

संस्कृत: तिसॄणां पूरणम्, त्रिसंख्याका

व्युत्पत्ति: त्रि + तीय, संप्र .

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तृतीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तृतीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. तृतीया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. तृतीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. तृतीया (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. तृतीय (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तृतीया (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातृतीयातृतीयेतृतीयाः
द्वितीयातृतीयाम्तृतीयेतृतीयाः
तृतीयातृतीययातृतीयाभ्याम्तृतीयाभिः
चतुर्थीतृतीयायै / तृतीयस्यैतृतीयाभ्याम्तृतीयाभ्यः
पञ्चमीतृतीयायाः / तृतीयस्याःतृतीयाभ्याम्तृतीयाभ्यः
षष्ठीतृतीयायाः / तृतीयस्याःतृतीययोःतृतीयानाम्
सप्तमीतृतीयायाम् / तृतीयस्याम्तृतीययोःतृतीयासु
सम्बोधनहे तृतीयेहे तृतीयेहे तृतीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तृतीया
तृतीया
tṛtīyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तृतीय प्रकृति (नपुंसक) (2.6.39) शण्ढ · क्लीब · पण्ड · नपुंसक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तृतीया संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रत्येक पक्ष का तीसरा दिन । तीज ।
२. व्याकरण में करण कारक ।
तृतीया तत्पुरुष संज्ञा पुं॰ [सं॰] तत्पुरुष समास का एक भेद ।
तृतीया नायिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ तृतीया + नायिका] नायिका भेद के अनुसार अधमा या सामान्या नायिका । दे॰ नायिका । उ॰—वास्तव में पश्चिमीय सभ्यता अभी बाला और तृतीया नायिका वा वेश्या—वृत्ति—धारणी है ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ २५९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृतीया (आ), f. (scil. तिथि) = ˚यिका, Jyot. &c.
(scil. विभक्ति) the terminations of the 3rd case, the 3rd case (instrumental), Pāṇ.; APrāt. iii, 19
तृतीया f.
तृतीया ind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (453,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृतीया 1 The third day of a lunar fortnight. --2 (In gram.) The instrumental case or its terminations. [] --Comp. --कृत a. thrice ploughed (as a field). --तत्पुरुषः the instrumental Tatpuruṣa. --प्रकृतिः m., f. {1} a cunuch. {2} a hermaphrodite. {3} the neuter gender.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0544-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृतीया स्त्री तृतीय + टाप् । १ चन्द्रमण्डलस्य तृतीयकला- क्रियायां २ तदुपलक्षिते कालभेदे च तत्र व्रतादिकालव्यव- स्थादि तिथिशब्दे ३२९० पृ० दर्शितम् । जन्मनक्षत्रापेक्षया ३ तृतीयद्वादशैकविंशात्मकनक्षत्ररूपविपत्तारायाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3345,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृतीया, स्त्री, (त्रयाणां पूरणी । त्रि + “त्रेः सम्प्रसारणञ्च ।” ५ । २ । ५५ । इति तीयः सम्प्रसारणञ्च । ततष्टाप् ।) तिथिविशेषः । सा चन्द्रमण्डलस्य तृतीयकलाक्रियारूपा तत्- क्रियोपलक्षितः कालो वा । इति तिथ्यादि- तत्त्वम् ॥ अस्यां जातस्य फलं यथा, -- “सकलगुणगभीरो भूमिपालानुरागी पवनगरविगाही सर्व्वलोकोपकारी । परविषयनिवासी कौतुकी सत्यवादी भवति निखिलविद्यो यस्तृतीयाप्रसूतः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ वा वैशाखस्य शुक्ला अक्षयतृतीयां । यथा, स्मृतिः । “वैशाखे मासि राजेन्द्र ! शुक्लपचे तृतीयिका । अक्षया सा तिथिः प्रोक्ता कृत्तिकारोहिणी- युता ॥ तस्या दानादिकं पुण्यं अक्षयं समुदाहृतम् ॥” भविष्ये । या शुक्ला कुरुशार्द्दूल ! वैशाखे मासि वै तिथिः । तृतीया साक्षया लोके गीर्व्वाणैरभिवन्दिता ॥ योऽस्यां ददाति करकान् वारिवाजसमन्वितान् । स याति पुरुषो वीर ! लोकान् वै हेममालिनः ॥ करकान् कुम्भान् । वाजमन्नम् । हेममालिनः सूर्य्यस्य ॥ ब्रह्मपुराणे । “यः पश्यति तृतीयायां कृष्णं चन्दनचर्च्चितम् । [] वैशाखस्य सिते पक्षे स यात्यच्युतमन्दिरम् ॥” स्कन्दपुराणम् । “वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयाक्षयसंज्ञिता । तत्र मां लेपयेद्गन्धलेपनैरतिशोभनैः ॥” * ॥ ब्रह्मपुराणम् । “वैशाखशुक्लपक्षे तु तृतीयायां जनार्द्दनः । यवानुत्पादयामास युगञ्चारब्धवान् कृतम् ॥ ब्रह्मलोकात्त्रिपथगां पृथिव्यामवतारयत् । तस्यां कार्य्यो यवैर्होमो यवैर्व्विष्णुं समर्च्चयेत् ॥ यवान् दद्यात् द्विजातिभ्यः प्रयतः प्राशयेद्- यवान् । पूजयेत् शङ्करं गङ्गां कैलासञ्च हिमालयम् ॥ भगीरथञ्च नृपतिं सागराणां सुखावहम् । स्नानं दानं तपः श्राद्धं जपहोमादिकञ्च यत् ॥ श्रद्धया क्रियते तत्र तदानन्त्याय कल्प्यते ॥ अत्रानन्त्यफलश्रुतेः पूर्व्ववचने नक्षत्रयोगः फला- तिशयार्थः ।” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ पाद्मे श्रीवराहधरणीसंवादे । “त्रेतायुगं तृतीयायां शुक्लायां मासि माधवे । प्रवृत्तञ्च त्रयीधर्म्माः प्रवृत्तास्ते प्रवर्त्तिताः ॥ अक्षया सोच्यते लोके तृतीया हरिवल्लभा । स्नाने दानेऽर्च्चने श्राद्धे जपे पूर्व्वजतर्पणे ॥ येऽर्च्चयन्ति यवैर्व्विष्णुं श्राद्धं कुर्व्वन्ति यत्नतः । तस्यां ददति दानानि धन्यास्ते वैष्णवा नराः ॥” इति श्रीहरिभक्तिविलासे १४ । १३४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-644-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तृतीयातृतीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तृतीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | तृतीया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तृतीया 📚 ➤ संप्र . " तीसरा
संस्कृत: तिसॄणां पूरणम्, त्रिसंख्याका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तृतीया 📚प्रत्येक पक्ष का तीसरा दिन । तीज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तृतीया
तृतीय प्रकृति (नपुंसक) (२.६.३९) — शण्ढ, क्लीब, पण्ड, नपुंसक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें