🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:52:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तृतीया
tṛtīyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तृतीय प्रकृति (नपुंसक) (2.6.39) शण्ढ · क्लीब · पण्ड · नपुंसक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तृतीया संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रत्येक पक्ष का तीसरा दिन । तीज ।
२. व्याकरण में करण कारक ।
तृतीया तत्पुरुष संज्ञा पुं॰ [सं॰] तत्पुरुष समास का एक भेद ।
तृतीया नायिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ तृतीया + नायिका] नायिका भेद के अनुसार अधमा या सामान्या नायिका । दे॰ नायिका । उ॰—वास्तव में पश्चिमीय सभ्यता अभी बाला और तृतीया नायिका वा वेश्या—वृत्ति—धारणी है ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ २५९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृतीया (आ), f. (scil. तिथि) = ˚यिका, Jyot. &c.
(scil. विभक्ति) the terminations of the 3rd case, the 3rd case (instrumental), Pāṇ.; APrāt. iii, 19
तृतीया f.
तृतीया ind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (453,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृतीया 1 The third day of a lunar fortnight. --2 (In gram.) The instrumental case or its terminations. [] --Comp. --कृत a. thrice ploughed (as a field). --तत्पुरुषः the instrumental Tatpuruṣa. --प्रकृतिः m., f. {1} a cunuch. {2} a hermaphrodite. {3} the neuter gender.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0544-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृतीया स्त्री तृतीय + टाप् । १ चन्द्रमण्डलस्य तृतीयकला- क्रियायां २ तदुपलक्षिते कालभेदे च तत्र व्रतादिकालव्यव- स्थादि तिथिशब्दे ३२९० पृ० दर्शितम् । जन्मनक्षत्रापेक्षया ३ तृतीयद्वादशैकविंशात्मकनक्षत्ररूपविपत्तारायाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3345,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृतीया, स्त्री, (त्रयाणां पूरणी । त्रि + “त्रेः सम्प्रसारणञ्च ।” ५ । २ । ५५ । इति तीयः सम्प्रसारणञ्च । ततष्टाप् ।) तिथिविशेषः । सा चन्द्रमण्डलस्य तृतीयकलाक्रियारूपा तत्- क्रियोपलक्षितः कालो वा । इति तिथ्यादि- तत्त्वम् ॥ अस्यां जातस्य फलं यथा, -- “सकलगुणगभीरो भूमिपालानुरागी पवनगरविगाही सर्व्वलोकोपकारी । परविषयनिवासी कौतुकी सत्यवादी भवति निखिलविद्यो यस्तृतीयाप्रसूतः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ वा वैशाखस्य शुक्ला अक्षयतृतीयां । यथा, स्मृतिः । “वैशाखे मासि राजेन्द्र ! शुक्लपचे तृतीयिका । अक्षया सा तिथिः प्रोक्ता कृत्तिकारोहिणी- युता ॥ तस्या दानादिकं पुण्यं अक्षयं समुदाहृतम् ॥” भविष्ये । या शुक्ला कुरुशार्द्दूल ! वैशाखे मासि वै तिथिः । तृतीया साक्षया लोके गीर्व्वाणैरभिवन्दिता ॥ योऽस्यां ददाति करकान् वारिवाजसमन्वितान् । स याति पुरुषो वीर ! लोकान् वै हेममालिनः ॥ करकान् कुम्भान् । वाजमन्नम् । हेममालिनः सूर्य्यस्य ॥ ब्रह्मपुराणे । “यः पश्यति तृतीयायां कृष्णं चन्दनचर्च्चितम् । [] वैशाखस्य सिते पक्षे स यात्यच्युतमन्दिरम् ॥” स्कन्दपुराणम् । “वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयाक्षयसंज्ञिता । तत्र मां लेपयेद्गन्धलेपनैरतिशोभनैः ॥” * ॥ ब्रह्मपुराणम् । “वैशाखशुक्लपक्षे तु तृतीयायां जनार्द्दनः । यवानुत्पादयामास युगञ्चारब्धवान् कृतम् ॥ ब्रह्मलोकात्त्रिपथगां पृथिव्यामवतारयत् । तस्यां कार्य्यो यवैर्होमो यवैर्व्विष्णुं समर्च्चयेत् ॥ यवान् दद्यात् द्विजातिभ्यः प्रयतः प्राशयेद्- यवान् । पूजयेत् शङ्करं गङ्गां कैलासञ्च हिमालयम् ॥ भगीरथञ्च नृपतिं सागराणां सुखावहम् । स्नानं दानं तपः श्राद्धं जपहोमादिकञ्च यत् ॥ श्रद्धया क्रियते तत्र तदानन्त्याय कल्प्यते ॥ अत्रानन्त्यफलश्रुतेः पूर्व्ववचने नक्षत्रयोगः फला- तिशयार्थः ।” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ पाद्मे श्रीवराहधरणीसंवादे । “त्रेतायुगं तृतीयायां शुक्लायां मासि माधवे । प्रवृत्तञ्च त्रयीधर्म्माः प्रवृत्तास्ते प्रवर्त्तिताः ॥ अक्षया सोच्यते लोके तृतीया हरिवल्लभा । स्नाने दानेऽर्च्चने श्राद्धे जपे पूर्व्वजतर्पणे ॥ येऽर्च्चयन्ति यवैर्व्विष्णुं श्राद्धं कुर्व्वन्ति यत्नतः । तस्यां ददति दानानि धन्यास्ते वैष्णवा नराः ॥” इति श्रीहरिभक्तिविलासे १४ । १३४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-644-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें