🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:43:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नपुंसक
napuṃsaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्लीब (3.3.224)
तृतीय प्रकृति (नपुंसक) (2.6.39) तृतीया · शण्ढ · क्लीब · पण्ड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नपुंसक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वैद्यक के अनुसार वह पुरुष जिसमें कामेच्छा बिल्कुल न हो अथवा बहुत ही कम हो और किसी विशेष उपाय से जाग्रत हो । विशेष—नपुंसक पाँच प्रकार के माने गए हैं । आसेव्य, सुंगंधी, कुंभीक, ईर्षक और षंड ।
२. वह जो न पुरुष न स्त्री । षंड । क्लीब । हिजड़ा । नामर्द । विशेष—मनुष्यो में कुछ ऐसे भी होते है जो न तो पूरे पुरुष कहे जा सकते हैं न स्त्री । उनमें मूत्र की कोई इंद्रिय स्पष्ट नहीं होती और न मूँछ दाढ़ी या पुरुषत्व ही होता है । वैद्यक के अनुसार जब पिता का वीर्य और माता का रज दोनों समान होते हैं तब संतान नपुंसक होती हैं ।
३. कायर । डरपोक । (क्व॰) ।
४. संस्कृत व्याकरण में एक लिंग (को॰) ।
नपुंसक वेद संज्ञा पुं॰ [सं॰] जैनियों के अनुसार एक प्रकार का मोहनीय कर्म जिसके उदय से स्त्री के साथ भी संभोग करने की इच्छा होती है और बालक या पुरुष के साथ भी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न—पुंसक (न-), mf(आ)n. neither male nor female
a hermaphrodite
a eunuch
a weakling, coward, MaitrS.; Br.; Up.; MBh. &c.
न—पुंसक n. neuter a word in the n˚ gender or the n˚ g˚ itself, ŚBr.; Prāt.; Pāṇ. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नपुंसकः, --कं [न पुमान् न स्त्री] 1 A hermaphrodite (neither man, nor woman). --2 An impotent man, a eunuch. --3 A coward. --कं 1 A word in the neuter gender. --2 The neuter gender.
नपुंसकः, --कं [न पुमान् न स्त्री] 1 A hermaphrodite (neither man, nor woman). --2 An impotent man, a eunuch. --3 A coward. --कं 1 A word in the neuter gender. --2 The neuter gender.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नपुंसक पु० न० न स्त्रीपुंसौ नभ्राडित्यादि पा० स्त्रीपुं- सयोः पुंसकभावः नि० नञः प्रकृतिभावश्च । क्लीवे क्लीव- शब्दे २३४५ पृ० दृश्यम् । “नपुंसको भवतीति” महा- भाष्यप्रयोगात् अस्य पुंस्त्वमपि । लिङ्गस्य शब्दगत- त्वेऽपि शब्दार्थे तद्व्यवहारस्तु अभेदारोपात् तदेतत् शब्दार्थरत्नेऽस्माभिः समर्थितं यथा “लिङ्गत्वञ्च प्राकृतगुणगतावस्थात्मकोधर्म एव तद्विशेषश्च पुंनपुंसकत्वादिः । तथा हि सर्वेषां त्रिगुणप्रकृतिकार्य- तया शब्दानामपि तथात्वेन गुणगतविशेषाच्छब्देषु वि- शेष इति कल्प्यते । स च विशेषः शास्त्रे इत्थमभ्यधायि । विकृतसत्वादीनां तुल्यरूपेणावस्थानात् नपुंसकत्वं, सत्व- स्याधिक्ये पुंस्त्वम्, रज आधिक्ये स्त्रीत्वमिति । एवञ्च लिङ्गस्य शब्दधर्मत्वेऽपि शब्देन सहार्थाभेदारोपात् अ- सति बाधके अर्थेऽपि साक्षात् तत्पारतन्त्र्येण वा सर्वत्र तस्य विशेषणत्वम् शाब्दबोधे शब्दभानस्येष्टत्वाच्च शब्दस्य नामार्थतावत् तद्गतलिङ्गस्यापि नामार्थतौचित्यात् “न सोऽस्ति प्रत्ययोलोके यः शब्दानुगमादृते” इति हर्य्युक्तेः “शब्दोऽपि यदि भेदेन विवक्षा स्यात्तदा तथा । नोचेत् श्रोत्रादिभिः सिद्धोऽप्यसावर्थऽवभासते” इति हर्य्युक्तेश्च शब्दानां तदर्थतावगतेः । तथा प्रातिपदिकार्थः । अभे- दविबक्षायां तु श्रोत्रादिभिरेव सिद्धः ज्ञातः सन् अर्थे [] प्रकारतया भासते इति तदर्थः । युक्तञ्चैतत् पुंलिङ्गः शब्द इति व्यवहारात् “स्वमोर्नपुंसकादिति” पा० सूत्रे शब्दस्यैव नपुंसकत्वव्यपदेशात् दारानित्यादौ पुंस्त्वान्वयवा- धाच्च लिङ्गस्य शब्दधर्मत्वमन्यथैतेषु लिङ्गानन्वयापत्तेर्व्य- वहारसूत्रनिर्देशासङ्गत्यापत्तेश्च । तथा अर्थभेदाच्छब्दभे- दवत् लिङ्गभेदादपि शब्दभेद इति कल्प्यते प्रागुक्तधर्म- विशेषरूपभेदकसद्भावात् । उक्तञ्च भाष्ये “एकार्थे शब्दा- न्यत्वाद्दृष्टं लिङ्गान्यत्वमिति” । एवञ्च तटादिशब्दानाम- नेकलिङ्गत्वव्यवहारः समानापूर्वीकत्वेनैव । वस्तुतस्तेषां भिन्नानामेव भिन्नलिङ्गत्वमिति दिक् । अर्थरूपनंपुस- कस्योत्पत्तौ कारणं शा० ति० उक्तं यथा “विन्दुरेको विशेद् गर्भमुभयात्मा क्रमादसौ । रजोऽधिको भवेन्नारी भवेद्रे- तोऽधिकः पुमान् । उभयोः समतायां तु नपुंसकमिति स्मृतम्” । “सुडनपुंसकस्य” पा० “नपुंसकमनपुंसकेने- त्यादि” पा० । तत्र पुंसि “नैव स्त्री न पुमानेष न चैवायं नपुंसकः” श्वेताश्व० । क्लीवे “न वामनाः कुब्जकुणा न खञ्जाः नान्धो जडः स्त्री न नपुंसकञ्च” भा० शा० ८३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3964-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नपुंसकं, क्ली, (न स्त्री न पुमान् । “नभ्राण्नपा- दिति ।” ६ । ३ । ७५ । इति निपातनात् स्त्रीपुंसयोः पुंसक-आदेशः ।) क्लीवम् । इत्यमरः । २ । ६ । ३९ ॥ हिजिडा इति भाषा ॥ तस्य कारणं यथा, -- “उभयोर्ब्बीजसामान्ये जायते वै नपुंसकम् ॥” इति सुखबोधः ॥ * ॥ (नपुंसको भवेदिति भाष्यप्रयोगात् पुंलिङ्गोऽपि भवति । तथा, च पञ्चतन्त्रे । १ । ३६४ । “परदेशभयाद्भिता बहुमाया नपुंसकाः । स्वदेशे निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः ॥”) नपुंसकगर्भस्य चिह्नं यथा, -- “नपुंसकं यदा गर्भो भवेद्गर्भोऽर्वुदाकृतिः । उन्नते भवतः पार्श्वे पुरस्तदुदरं महत् ॥” * ॥ नपुंसकविशेषानाह । “आसेक्यश्च सुगन्धिश्च कुम्भीकश्चेर्षकस्तथा । अमी सशुक्रा बोद्धव्या अशुक्रो भ्रूणसंज्ञकः ॥” तेषां लक्षणान्याह । “पित्रोस्तु स्वल्पवीर्य्यत्वादासेक्यः पुरुषो भवेत् । स शुक्रं प्राश्य लभते ध्वजोन्नतिमसंशयम् ॥ यः पूतियोनौ जायेत स हि सौगन्धिको भवेत् । स्वे गुदेऽब्रह्मचर्य्याद्यः स्त्रीषु पुंवत् प्रवर्त्तते । स कुम्भीक इति ज्ञेयो गुदयोनिस्तु स स्मृतः ॥ दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यवाये यः प्रवर्त्तते । ईर्षकः स तु विज्ञेयो दृष्टियोनिश्च स स्मृतः ॥ यो भार्य्यायामृतौ मोहादङ्गनेव प्रवर्त्तते । तत्र स्त्रीचेष्टिताकारो जायते षण्ढसंज्ञकः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (अस्य विवृतिर्यथा, -- “समवीर्य्यरजस्त्वेन नरः स्त्रीप्रकृतिर्भवेत् । नपुंसकमिति ख्यातं न स्त्री न पुरुषो वदेत् ॥” “समदोषबलेनापि प्रकृत्या विकृतेरपि । समो भवेदसृक् शुक्रो नपुंसकसमुद्भवः ॥” इति हारीते शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-826-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नपुंसक" आता है (35)
पंड नपुंसक । हिंजड़ाशंड नपुंसक । हींजड़ाशंढ नपुंसक । वंध्या पुरुषक्लीव षंढ । नपुंसक । नामर्दसंड षंढ । हीजड़ा । नपुंसकतृतीयप्रकृति पुरुष और स्त्री के अतिरित्क एक तीसरी प्रकृतिवाला । नपुंसक । क्लीव । हि…षंडक हीजड़ा । नपुंसकवर्षवर नपुंसक । अंतःपुर का रक्षक । खाजाग्रामषंड क्लीब । नपुंसकपंडग खोजा । नपुंसकवर्षधर्ष अंतःपुर का रक्षक । नपुंसक । खोजानिर्वीर्य वीर्यहीन । बल या तेज से रहित । कमजोर । निस्तेज । नपुंसकहीज नपुंसक । पुंस्त्वविहीनगतंड † संज्ञा पुं॰ पुंस्त्वविहीन । हिज्जड़ा । नपुंसक ।—(मारवाड़ी)नसकटा नपुंसक । हिजडा़नरदारा जनाना । जनखा । हिजड़ा । नपुंसकनामर्द जिसमें पुरुष की शक्ति विशेष न हो । नपुंसक । क्लीवमुखन्नस नपुंसक । पुंस्त्वविहीनउभब्यंजन नपुंसक । क्लीब । स्त्री और पुरुष दोनों के चिह्न धारण करनेवाला व्यक्तिस्तब्धमेढ्र जिसकी पुरुषेंद्रिय में जड़ता आ गई हो । क्लीव । नपुंसकषंड राशि । समूहउदुंबर गूद्दरअवीज बीजरहितनिष्कल जिसमें कला न हो । कलारहितवृषांक शिव । महादेवशंठ अविवाहितअबीज बीजविहीनमदकट साँड़वृषपति शिव । महादेववर्षधर मेघ । बादलशक्तिहीन जिसमें शक्ति का अभाव हो । निर्बल । बलहीन । असमर्थ । नाताकतजनखा जिसके हाव भाव आदि औरतों के से होंखस्सी बकराजनाना मालूम कराना । जतानावीर्यहोन निर्वीर्य । कातर । कापुरूष । शक्तिहीन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें