🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:39:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उदुंबर
uduṃbara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदुंबर संज्ञा पुं॰ [सं॰ उदुम्बर] [वि॰ औदुंबर]
१. गूद्दर ।
२. देहली । डयौढ़ी । नपुंसक ।
४. एक प्रकार का कोढ़ ।
५. ताबा ।
६. अत्ती रस्सी की एक तौल । पर्था॰—उडुंबर । उदुंबल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदुम्बर m. n. Ved. for उडुम्बर, q.v., the tree Ficus Glomerata.
a toothpick made of Udumbara wood, ĀpGṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (186,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदुंबरः See उडुंबर. ˚मशक = कूपमंडूक q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0305-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उ(दु)डुम्बर पु० उं शम्भुं वृणोति ख उम्बरः उत्कृष्टः उम्बरः प्रा० स० पृषी० दस्य वा डत्वम् । (यज्ञ डुमुर) १ यज्ञाङ्गे वृक्षे २ ताम्रे च, ग्रहावग्रहण्याम् ३ देहल्याम् ४ कुष्ठभेदे च न० । “उ(दु)डुम्बुरो यज्ञफलो यज्ञाङ्गो हेम- दुग्धकः । उदुडुम्बरोहितोरूक्षो गुरुपित्तकफास्रजित् । मधुरस्तुवरोवर्ण्ण्योव्रणशोधनरोपणः” इति भा० व० उक्त- गुणकः । तस्य विकारः अण् । औ(दु)डुम्बर तद्विकारे पात्रादौ त्रि० । स्त्रियां ङीप् । “गृहीत्वौडुम्बरं पात्रं जानुभ्यां धरणिं गतः” स्मृतिः । “औडुम्बरीं स्पृष्ट्वा गायेत” श्रुतिः ।
उदुम्बर पु० उडुम्बरवत् । (यज्ञडुमुर) १ वृक्षे । २ देहल्यां ३ नपुंसके ४ कुष्ठभेदे च ५ ताम्रे न० । ६ अशीतिरत्तिकापरि- मिते कर्षे पु० । उडुम्बरशब्दे उदा० । “यदुदुम्बरवर्णानां घटीषु मण्डलं महत् । शीतं न गमयेत् स्वर्गं किन्तत् क्रतुगतं नयेत्” । सौत्रमणीयागे सुरापाणदुष्टत्वबोधकम् । “ह्रीवेरचक्रमञ्जिष्ठोदुम्बरत्वक्षु साधितम्” । कच्छुरामूल- कल्कं वा उदुम्बरफलोपमम्” सुश्रुतः । ७ साल्वजनपदा- वयवे च । “साल्वावयवेत्यादि” पा० ततोभवाद्यर्थेइञ् । औदुम्बरि तद्भवे त्रि० “साल्वावयवा उदुम्बरादयः” सि० कौ० उदुम्बर एव स्वार्थे अण् तस्मिन् ग्रामे । “औदुम्बरका- पिष्ठलगजाह्वयश्चेति मध्यमिदम्” वृ० सं० । उदुम्बरे कृमिः पात्रेसमि० स० । उदुम्बरकृमिः तन्मध्यस्थकृमौ । उडुम्बर इव मशकः पात्रेसमिता० स । स्थूलमशके पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1072,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदुम्बरं, क्ली, (उं शम्भुं वृणोतीति उम्बरम् । उ + वृ + संज्ञायां खच् । अरुर्द्विषदिति मुम् । उत्कृष्टमु- म्बरम् ।) ताम्रम् । इत्यमरः ॥ (ताम्रशब्देऽस्य विशेषो ज्ञेयः ॥)
उदुम्बरः, पुं, उडम्बरवृक्षः । यज्ञडुमुर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । क्षीरवृक्षः २ हेमदुग्धः ३ सदाफलः ४ कालस्कन्धः ५ यज्ञयोग्यः ६ यज्ञीयः ७ सुप्रति- ष्ठितः ८ शीतवल्कः ९ जन्तुफलः १० पुष्पशून्यः ११ पवित्रकः १२ सौम्यः १३ शीतफलः १४ । अस्य पक्वफलगुणाः । सधुरत्वम् । हिमत्वम् । कृमि- कारित्वम् । रक्तपित्ततृष्णामूर्च्छादाहनाशित्वञ्च । अस्य सुपक्वफलगुणाः । अतिशयशीतलत्वम् । मधु- रत्वम् । पित्तश्रमशोषहारित्वञ्च । अस्यामफल- गुणाः । कषायत्वम् । अग्निदीपनत्वम् । रक्त- विकारित्वञ्च ॥ अस्य त्वग्गुणाः । शीतत्वम् । कषायत्वम् । व्रणनाशित्वम् । गर्भिणीगर्भसंरक्षक- त्वम् । स्तनदुग्धदातृत्व ञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्यायगुणौ यथा । “उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः । उदुम्बरो हिमो रूक्षो गुरुः पित्तकफास्रजित् ॥ मधुरस्तुवरो वर्ण्यो व्रणशोधनरोपणः” ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे १ म भागे वटादिवर्गे ॥ अस्य फलगुणांश्चाह चरकः सूत्रस्थाने सप्तविंशे- ऽध्याये यथा, -- “अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च । कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च ॥ * ॥) कुष्ठविशेषः । देहली । गोवराटेर नीचेर काठ् इति भाषा । पण्डकः । नपुंसकं । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदुंबर" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें