🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:02:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तृषा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तृषा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तृषा

अर्थ: प्यास

संस्कृत: स्पृहा, पिपासा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा

व्युत्पत्ति: तृष् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तृष् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. तृषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. तृषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. तृषा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. तृषा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तृष् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातृट् / तृड्तृषौतृषः
द्वितीयातृषम्तृषौतृषः
तृतीयातृषातृड्भ्याम्तृड्भिः
चतुर्थीतृषेतृड्भ्याम्तृड्भ्यः
पञ्चमीतृषःतृड्भ्याम्तृड्भ्यः
षष्ठीतृषःतृषोःतृषाम्
सप्तमीतृषितृषोःतृट्त्सु / तृट्सु
सम्बोधनहे तृट् / हे तृड्हे तृषौहे तृषः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तृष्
तृष्
tṛṣ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तृष् cl. 4. ˚ष्यति (p. तृष्यत् Ā. ˚षाण pf. तातृषाण, RV. [तत्˚, vi, 15, 5]; 3. pl. तातृषुर्, x, 15, 9; aor. Subj. तृषत्, AV. ii, 29, 4; ind.p. ˚ष्ट्वा, xix, 34, 6; ˚षित्वा and तर्षित्वा, Pāṇ. i, 2, 25) to be thirsty, thirst, thirst for, RV. &c. : Caus. (aor. 1. pl. अतीतृषाम) to cause to thirst, iv, 34, 11;
तृष् [cf. Goth. thars, thaursus; τέρσομαι]
2. तृष् mfn. ‘longing for’, see अर्थ-
तृष् f. (Siddh. stry. 23) thirst, MBh. xiv; Suśr.; VarBṛ. &c.
strong desire, L.
Desire as daughter of Love, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृष् {c4c} P. (तृष्यति, तृषित) 1 To be thirsty; Bk. 7. 106, 14. 30; 15. 51. --2 To wish, wish excessively, be cager or greedy.
तृष् f. [तृष्-संप˚ क्विप्] 1 (nom. sing. तृट्-ड्) {1} Thirst; तृषा शुष्यत्यास्ये पिबति सलिलं स्वादु सुरभि Bh. 3. 92; Rs. 1. 11. --2 Strong desire, eagerness. --3 Desire personified as the daughter of Kāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0545-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृष्(षा) स्त्री तृष--सम्प० क्विप् वा टाप् । १ आकाङ्क्षायां २ पि- पासायां ३ कामकन्यायाञ्च शब्दर० । ४ लाङ्गलीवृक्षे शब्दच० “लोभो जनयते तृषां तृषार्त्तो दुःखमाप्नोति” हितोप० । “कृपा हि मे सुमहती त्वां दृष्ट्वा तृट्समाश्रितम्” भा० आश्व० ५५ अ० । “न हन्ति मण्डूककुलं तृषाकुलः” ऋतु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3346,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तृषातृष् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तृषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | तृषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तृषा 📚 ➤ प्यास
संस्कृत: स्पृहा, पिपासा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तृष् 📚cl. 4. ˚ष्यति (p. तृष्यत् Ā. ˚षाण pf. तातृषाण, RV. [तत्˚, vi, 15, 5…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तृष्
इच्छा के नाम (१.७.२९) — इच्छा, कांक्षा, स्पृहा, ईहा, वांछा, लिप्सा, मनोरथ, काम
प्यास (२.९.५६) — उदन्या, पिपासा, तर्ष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तृषा: तृष् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें