🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:15:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तृष्णा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तृष्णा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तृष्णा

अर्थ: किच्च प्यास

संस्कृत: स्पृहा, पिपासा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा

व्युत्पत्ति: तृष् + न + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तृष्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तृष्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. तृष्णा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. तृष्णा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तृष्णा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातृष्णातृष्णेतृष्णाः
द्वितीयातृष्णाम्तृष्णेतृष्णाः
तृतीयातृष्णयातृष्णाभ्याम्तृष्णाभिः
चतुर्थीतृष्णायैतृष्णाभ्याम्तृष्णाभ्यः
पञ्चमीतृष्णायाःतृष्णाभ्याम्तृष्णाभ्यः
षष्ठीतृष्णायाःतृष्णयोःतृष्णानाम्
सप्तमीतृष्णायाम्तृष्णयोःतृष्णासु
सम्बोधनहे तृष्णेहे तृष्णेहे तृष्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तृष्णा
तृष्णा
tṛṣṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तृष्णा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्राप्ति के लिये आकुल करनेवाली इच्छा । लोभ । लालच ।
२. प्यास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृष्णा f. thirst, i, vii, ix; AV.; ŚBr. &c.
desire, avidity (chiefly ifc.), R.; Ragh.; BhP. &c.
Avidity as mother of Dambha (Prab. ii, 11/12), daughter of Death (Mṛtyu, VP. i, 7, 31; or Māra, Lalit. xxiv, 20), generated by Vedanā and generating Upādāna (Buddh.)
cf. अति-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृष्णा [तृष् न किच्च] 1 Thirst (lit. and fig.); तृष्णां छिनत्त्यात्मनः H. 1. 171; Rs. 1. 15. --2 Desire, strong desire, greed, avidity, desire of gain; तृष्णां छिंद्धि Bh. 2. 77, 3. 5; R. 8. 2. --Comp. --क्षयः cessation of desire, tranquillity of mind, contentment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0545-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृष्णा स्त्री० तृष नाकिच्च । १ पिपासायां, २ लोभे, ३ अप्राप्ताभि- लाषे च अमरः ४ रोगभेदे । तन्निदामादि भावप्र० उक्तं यथा “भयश्रमाभ्यां वलसङ्क्षयाद्वा ऊर्द्धं चितं पित्तविवर्द्ध- नैश्च । पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् । स्रोतःस्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भ- वतीह जन्तोः । तिस्रः स्मृतास्ता क्षतजा चतुर्थी क्षया- त्तथान्यामसमुद्भवा च । भुक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु” । नराणां चितं स्वस्थान एव सञ्चितं पित्तं सवातं पित्तविवर्द्धनैः कद्वम्लोष्णादिभिः कुपितम् । भयश्रसाभ्यां बलसङ्क्षयादुपवासादेश्च त्वातः कुपितः । तद्द्वयं ऊर्द्ध्वं प्रसरत् तालुप्रपन्नं सत् पिपासां जनयेत् । न केवलं तालुन्येव दूषिते तृष्णा भवति किन्तु जलवाहिस्रोतःस्वपि । अत आह । स्रोतः स्वित्यादि । नन्वत्र बहुवचनमयुक्तम् । यतो जलवहे द्वे स्रोतसी सुश्रुतेनोक्ते । उच्यते । तयोरेवानेकप्रता- नयोगान्न दोषः । अपांवाहिषु स्रोतःस्विति जिह्वादे- रप्युपलक्षणम् । यत आह चरकः । “रसवाहिनीश्च धमनीर्जिह्वाहृदयगलतालुक्लोम च । संशोष्य नॄणां देहे कुरुतस्तृष्णामतिवलौ पित्तानिलाविति” । सङ्ख्यामाह तिस्र इत्यादि । तृष्णायाः सामान्यं लक्षणमाह । [] “सततं यं पिवेत्तोयं न तृप्तिमधिगच्छति । मुहुः काङ्क्षति तोयन्तुतं तृष्णार्द्दितमादिशेत् । वातजायालक्ष- णमाह । क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तदा शङ्ख- शिरःसु चापि । स्रोतोनिरोधो विरसञ्चवक्त्रं शीताभि- रद्भिश्च विवृद्धिमेति” । शङ्खशिरःसु शङ्खयोः शिरसि च । स्रोतो निरोधः । पित्तजामाह “मूर्च्छान्नविद्वेषविलाप- दाहरक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः । शीताभिनन्दो मुख- तिक्तता च पित्तात्मिकायां परिधूपनञ्च” । विलापः प्रलापः प्रततश्च शोषः अविरतश्च शोषः । शीताभिनन्दः शी- तेच्छा । परिधूपनं कण्ठाद्धूमनिर्गम इव । कफजामाह । “वास्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेन्नरस्य । निद्रागुरुत्वं मधुरास्यता च तयार्द्दितः शुष्यति चाति- मात्रम्” । अग्नौ जठराग्नौ । कफसंवृते स्वकारण कुपितेन कफेनोपरिष्टादाच्छादिते । वास्पावरोधात् अग्ने- रुष्मावरोधात् । अवरुद्धानलोष्मणाम्बु वहस्रोतःशोषणात् बलासेन कफेन नरस्य तृष्णा भवेत् । तया तृष्णया अर्दितः पीडितः शुष्यति कृशो भवति । क्षतजामाह । “क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मतातु” । क्षतस्य शस्त्रादिक्षतयुक्तस्य । रुक् पीडा । क्षय- जामाह । “रसक्षयाद् या क्षयसम्भवा सा तयाभिभू- तस्तु निशादिनेषु । पेपीयतेऽम्भः स सुखं न याति तां सन्निपातादिति केचिदाहुः । रसक्षयोक्तानि च लक्ष- णानि तस्यामशेषेण भिषग् व्यवस्येत्” । रसक्षयलक्षणानि सुश्रुतेनोक्तानि “रसक्षये हृत्पीडा कम्पः शोषः शून्यता तृष्णा चेति” । व्यवस्येत् जानीयात् । आमजामाह । “त्रिदोषलिङ्गामसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री” । भुक्तोद्भवामाह । “स्निग्धं तथाम्लं लवणञ्च भुक्तं गुर्वन्न सेवासु तृषां करोति” । लवणञ्चेति चकारात् कटु च । उपसर्गजामाह “क्षीणस्वरः प्रताय्यं दीनाननहृदय- शुष्कगलतालुः । भवति खलु सोपसर्गात् तृष्णा सा शोषिणी कष्टा” । शोषिणी धातुशोषिणी । उपसर्गानाह । “ज्वरमोहं क्षयः श्वासो बाधिर्य्यं कास एव च । बहि- र्निर्गतजिह्वत्वं सप्तैते तदुपद्रवाः” । तद्युक्तायां अरिष्ट- त्वञ्चाह “ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहिनाम् । सर्वास्त्वतिप्रसक्तारोग कृशानां वमिप्रसक्तानाम् । घोरो- पद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः” । आदिशब्दादती- सारादीनां ग्रहणम् । अतिप्रसक्ताः निरन्तराः । घोरो- पद्रवयुक्ताः अतीव मुखशोषादियुताः । [] तृष्णाशब्दस
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तृष्णा" आता है (14)
लोभ दूसरे के पदार्थ को लेने की कामना । —तृष्णा । लिप्सा । स्पृहापर्या॰ । क…पिपासा पानेच्छा । तृष्णा । तृषा । प्यासमुखशोष तृष्णा । प्यासहिर्स तृष्णा । लालच । लोभडिढ्या † संज्ञा स्त्री॰ अत्यंत लालच । लालसा । कामना । तृष्णागाद्धर्य तृष्णा । लोभ । लालचतर्ष अभिलाषाविदग्धाजीर्ण एक प्रकार का अजीर्ण रोग जो पित्त के प्रकोप से उत्पन्न होता है और जिसमे…प्रतीत्यसमुत्पाद बौद्धों के अनुसार अविद्या, संस्कार, विज्ञान, अमरूप, षडायतन, स्पर्श, वे…बरगद बड़ का पेड़ । पीपल, गूलर आदि की जाति का एक प्रसिद्ध बड़ा वृक्ष जो प्रा…हौका मरभुखापन । खाने का गहरा लालचप्यास मुँह और गले के सूखने से होनेवाली वह अनुभूति जो शरीर के जलीय पदार्थ के …पित्तपांडु एक पित्तजनित रोग जिसमें रोगी के मूत्र, विष्ठा, नेत्र विशेष रूप से और स…पित्तश्लेश्मज्त्रर वह ज्वर जो पित्त और कफ दोनों के प्रकोप अथवा अधिकता से हुआ हो । विशेष—म…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तृष्णातृष्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तृष्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | तृष्णा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तृष्णा 📚 ➤ किच्च प्यास
संस्कृत: स्पृहा, पिपासा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तृष्णा 📚प्राप्ति के लिये आकुल करनेवाली इच्छा । लोभ । लालच🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬