🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:47:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तृष्णा
tṛṣṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तृष्णा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्राप्ति के लिये आकुल करनेवाली इच्छा । लोभ । लालच ।
२. प्यास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृष्णा f. thirst, i, vii, ix; AV.; ŚBr. &c.
desire, avidity (chiefly ifc.), R.; Ragh.; BhP. &c.
Avidity as mother of Dambha (Prab. ii, 11/12), daughter of Death (Mṛtyu, VP. i, 7, 31; or Māra, Lalit. xxiv, 20), generated by Vedanā and generating Upādāna (Buddh.)
cf. अति-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृष्णा [तृष् न किच्च] 1 Thirst (lit. and fig.); तृष्णां छिनत्त्यात्मनः H. 1. 171; Rs. 1. 15. --2 Desire, strong desire, greed, avidity, desire of gain; तृष्णां छिंद्धि Bh. 2. 77, 3. 5; R. 8. 2. --Comp. --क्षयः cessation of desire, tranquillity of mind, contentment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0545-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृष्णा स्त्री० तृष नाकिच्च । १ पिपासायां, २ लोभे, ३ अप्राप्ताभि- लाषे च अमरः ४ रोगभेदे । तन्निदामादि भावप्र० उक्तं यथा “भयश्रमाभ्यां वलसङ्क्षयाद्वा ऊर्द्धं चितं पित्तविवर्द्ध- नैश्च । पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् । स्रोतःस्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भ- वतीह जन्तोः । तिस्रः स्मृतास्ता क्षतजा चतुर्थी क्षया- त्तथान्यामसमुद्भवा च । भुक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु” । नराणां चितं स्वस्थान एव सञ्चितं पित्तं सवातं पित्तविवर्द्धनैः कद्वम्लोष्णादिभिः कुपितम् । भयश्रसाभ्यां बलसङ्क्षयादुपवासादेश्च त्वातः कुपितः । तद्द्वयं ऊर्द्ध्वं प्रसरत् तालुप्रपन्नं सत् पिपासां जनयेत् । न केवलं तालुन्येव दूषिते तृष्णा भवति किन्तु जलवाहिस्रोतःस्वपि । अत आह । स्रोतः स्वित्यादि । नन्वत्र बहुवचनमयुक्तम् । यतो जलवहे द्वे स्रोतसी सुश्रुतेनोक्ते । उच्यते । तयोरेवानेकप्रता- नयोगान्न दोषः । अपांवाहिषु स्रोतःस्विति जिह्वादे- रप्युपलक्षणम् । यत आह चरकः । “रसवाहिनीश्च धमनीर्जिह्वाहृदयगलतालुक्लोम च । संशोष्य नॄणां देहे कुरुतस्तृष्णामतिवलौ पित्तानिलाविति” । सङ्ख्यामाह तिस्र इत्यादि । तृष्णायाः सामान्यं लक्षणमाह । [] “सततं यं पिवेत्तोयं न तृप्तिमधिगच्छति । मुहुः काङ्क्षति तोयन्तुतं तृष्णार्द्दितमादिशेत् । वातजायालक्ष- णमाह । क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तदा शङ्ख- शिरःसु चापि । स्रोतोनिरोधो विरसञ्चवक्त्रं शीताभि- रद्भिश्च विवृद्धिमेति” । शङ्खशिरःसु शङ्खयोः शिरसि च । स्रोतो निरोधः । पित्तजामाह “मूर्च्छान्नविद्वेषविलाप- दाहरक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः । शीताभिनन्दो मुख- तिक्तता च पित्तात्मिकायां परिधूपनञ्च” । विलापः प्रलापः प्रततश्च शोषः अविरतश्च शोषः । शीताभिनन्दः शी- तेच्छा । परिधूपनं कण्ठाद्धूमनिर्गम इव । कफजामाह । “वास्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेन्नरस्य । निद्रागुरुत्वं मधुरास्यता च तयार्द्दितः शुष्यति चाति- मात्रम्” । अग्नौ जठराग्नौ । कफसंवृते स्वकारण कुपितेन कफेनोपरिष्टादाच्छादिते । वास्पावरोधात् अग्ने- रुष्मावरोधात् । अवरुद्धानलोष्मणाम्बु वहस्रोतःशोषणात् बलासेन कफेन नरस्य तृष्णा भवेत् । तया तृष्णया अर्दितः पीडितः शुष्यति कृशो भवति । क्षतजामाह । “क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मतातु” । क्षतस्य शस्त्रादिक्षतयुक्तस्य । रुक् पीडा । क्षय- जामाह । “रसक्षयाद् या क्षयसम्भवा सा तयाभिभू- तस्तु निशादिनेषु । पेपीयतेऽम्भः स सुखं न याति तां सन्निपातादिति केचिदाहुः । रसक्षयोक्तानि च लक्ष- णानि तस्यामशेषेण भिषग् व्यवस्येत्” । रसक्षयलक्षणानि सुश्रुतेनोक्तानि “रसक्षये हृत्पीडा कम्पः शोषः शून्यता तृष्णा चेति” । व्यवस्येत् जानीयात् । आमजामाह । “त्रिदोषलिङ्गामसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री” । भुक्तोद्भवामाह । “स्निग्धं तथाम्लं लवणञ्च भुक्तं गुर्वन्न सेवासु तृषां करोति” । लवणञ्चेति चकारात् कटु च । उपसर्गजामाह “क्षीणस्वरः प्रताय्यं दीनाननहृदय- शुष्कगलतालुः । भवति खलु सोपसर्गात् तृष्णा सा शोषिणी कष्टा” । शोषिणी धातुशोषिणी । उपसर्गानाह । “ज्वरमोहं क्षयः श्वासो बाधिर्य्यं कास एव च । बहि- र्निर्गतजिह्वत्वं सप्तैते तदुपद्रवाः” । तद्युक्तायां अरिष्ट- त्वञ्चाह “ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहिनाम् । सर्वास्त्वतिप्रसक्तारोग कृशानां वमिप्रसक्तानाम् । घोरो- पद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः” । आदिशब्दादती- सारादीनां ग्रहणम् । अतिप्रसक्ताः निरन्तराः । घोरो- पद्रवयुक्ताः अतीव मुखशोषादियुताः । [] तृष्णाशब्दस
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तृष्णा" आता है (14)
लोभ दूसरे के पदार्थ को लेने की कामना । —तृष्णा । लिप्सा । स्पृहापर्या॰ । क…पिपासा पानेच्छा । तृष्णा । तृषा । प्यासमुखशोष तृष्णा । प्यासहिर्स तृष्णा । लालच । लोभडिढ्या † संज्ञा स्त्री॰ अत्यंत लालच । लालसा । कामना । तृष्णागाद्धर्य तृष्णा । लोभ । लालचतर्ष अभिलाषाविदग्धाजीर्ण एक प्रकार का अजीर्ण रोग जो पित्त के प्रकोप से उत्पन्न होता है और जिसमे…प्रतीत्यसमुत्पाद बौद्धों के अनुसार अविद्या, संस्कार, विज्ञान, अमरूप, षडायतन, स्पर्श, वे…बरगद बड़ का पेड़ । पीपल, गूलर आदि की जाति का एक प्रसिद्ध बड़ा वृक्ष जो प्रा…हौका मरभुखापन । खाने का गहरा लालचप्यास मुँह और गले के सूखने से होनेवाली वह अनुभूति जो शरीर के जलीय पदार्थ के …पित्तपांडु एक पित्तजनित रोग जिसमें रोगी के मूत्र, विष्ठा, नेत्र विशेष रूप से और स…पित्तश्लेश्मज्त्रर वह ज्वर जो पित्त और कफ दोनों के प्रकोप अथवा अधिकता से हुआ हो । विशेष—म…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें