🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:15:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तेजाबी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तेज+अप्-+ई

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तेज

अर्थ: पालन करना, रक्षा करना

संस्कृत: पालने

अंग्रेज़ी: to protect

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तेज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. तेज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. तेज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तेज् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तेज् (भ्वादिगण) · अर्थ: पालन करना, रक्षा करना (पालने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतेजतात् / तेजताद् / तेजतुतेजताम्तेजन्तु
मध्यमतेज / तेजतात् / तेजताद्तेजतम्तेजत
उत्तमतेजानितेजावतेजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तेजति · लिट्: तितेज · लुट्: तेजिता · लृट्: तेजिष्यति · लोट्: तेजतात् · लङ्: अतेजत् · विधिलिङ्: तेजेत् · आशीर्लिङ्: तेज्यात् · लुङ्: अतेजीत् · लृङ्: अतेजिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तेजन · ण्वुल्: तेजकः · तृच्: तेजिता · ण्यत्: तेज्यः · तव्य: तेजितव्यः · अनीयर्: तेजनीयः · क्त: तेजितः · क्तवतु: तेजितवान् · शतृ: तेजन् · स्य-शतृ: तेजिष्यन् · क्त्वा: तेजित्वा · ल्यप्: प्रतेज्य · तुमुन्: तेजितुम् · णमुल्: तेजम् · घञ्: तेगः · क्तिन्: तेक्ति · क्वसु: तितेज्वान्

ई

अर्थ: खिन्नता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. इ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तेज्
तेज्
tej
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
वर्चस् (3.3.246) मल
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तेज् ˚जति, to protect, Dhātup. vii, 56.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तेज् {c1c} P. (तेजति) To guard, defend, protect.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0546-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तेजतेज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तेज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | तेज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तेज् + अच्
अप्-ईसमास: अप् + ई तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तेज 📚 ➤ पालन करना, रक्षा करना
संस्कृत: पालने

अप्ई 📚अप् 📚ई ➤ अप् (पानी) + ई (खिन्नता)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तेज् 📚˚जति, to protect, Dhātup. vii, 56🔵🟣
अप् 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अप्
जल के नाम (१.१०.३) — वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
तेजाबीतेज + अप्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
तेजाबीअप् + ईजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • अप्-ई = अप् + ई तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें